ተለዋዋጩ የፌዴራል ድጎማ በፌዴራል ሥርዓቱ ላይ የሚኖረው አንድምታ

 

የፌዴሬሽን ምክር ቤት ላለፉት አምስት ዓመታት ሲጠቀምበት የነበረውን የፌዴራል መንግሥት ለክልሎች የሚሰጠውን ድጎማ የትኛው ክልል ምን ያህል ሊያገኝ እንደሚገባ ለመወሰን የሚረዳውን ቀመር እያሻሻለ መሆኑን ከመገናኛ ብዙኃን ሰምተናል፡፡ ቀመሩ በተለያዩ ጊዜያት በተለያዩ ኮሚቴዎች እየተጠና ተከልሷል፡፡ የኮሚቴዎቹን የጥናት ውጤትም መሠረት በማድረግ ምክር ቤቱ የተለያዩ ቀመሮችን አጽድቋል፡፡ ቀመሮቹን ተመርኩዞም የገንዘብና ኢኮኖሚ ሚኒስቴር ለክልሎች ድጎማውን ያስተላልፋል፡፡ የዚህ ጹሑፍ ትኩረትም በፌደራልና በክልሎች፣ እንዲሁም በክልሎችም በመካከላቸው በሚኖረው የገቢና ወጪ ልዩነት ምክንያት የሚፈጠረውን የበጀት እጥረት ለማስተካከል ሲባል የሚጠቀሙበትን አሠራር እንዲሁም ሊፈጠሩ የሚችሉ ሥጋቶችን መጠቆም ነው፡፡

የፌዴራልና የክልል መንግሥታት በሕገ መንግሥቱ የተሰጣቸውን የተለያዩ ኃላፊነቶች ለመወጣት የሚያስፈልጋቸውን ገቢ ከነምንጮቹ በመዘርዘር ሁሉም የየራሱን ድርሻ እንዲወጣ፣ ከዚህ የተረፈውን ደግሞ ከፌዴራል ወደ ክልሎች በጀት በማስተላለፍ ሊሸፈን እንደሚችል ከሕገ መንግሥቱ የተለያዩ አንቀጾች መረዳት ይቻላል፡፡

ሕገ መንግሥቱ የክልሎችን ሥልጣናቸውን፣ ተግባራቸውን፣ ኃላፊነታቸውን ዘርዝሯል፤ የፌዴራሉንም ጭምር፡፡ ፌዴራል መንግሥቱም ይሁን ክልሎች የድርሻቸው የሆኑትን ኃላፊነቶች ለመወጣት ገንዝብ የግድ ያስፈልጋቸዋል፡፡ እንደየሥራቸው መጠን ተመጣጣኝ በማድረግ በሕገ መንግሥቱ ማከፋፈል አስፈላጊ ነው፡፡ የእኛም ሕገ መንግሥት የፌዴራልና የክልል መንግሥታት ለየብቻቸውና በጋራ የሚሰበስቧቸውና የሚጠቀሙባቸው የገቢ ምንጮችን ለይቶ አስቀምጧል፡፡ አሁን ላይ ያልተገለጸ ወይም ያልታወቀ ግብር ካለ ለክልል፣ ወይም ለፌዴራል አሊያም ለጋራ የሚሆንበትን አሠራር በአንቀጽ 99 ላይ ደንብ አብጅቶለታል፡፡

የፌዴራላዊ አወቃቀር አንዱ በጎነቱ በሀብት ከተሻለው ክልል ቆንጥሮ ለሌላው መስጠት የሚያስችል የታወቀ ሥርዓት መጠቀም መቻሉ ነው፡፡ በየትም አገር ቢሆን ሁሉም ክልሎችም ይሁኑ አስተዳደራዊ መዋቅሮች እኩል ሀብት ሊኖራቸው አይችልም፡፡ በዕድገትም እታችና ላይ ላይሆኑ ይችላሉ፡፡ በሕዝብ ብዛትና በቆዳ ስፋትም እንዲሁ፡፡ የተሻለ የተፈጥሮም ይሁን ሌላ ሀብት ኖሮት፣ የሕዝብ ቁጥሩ ዝቅተኛ የሆነ፣ ብዙ የመሠረተ ልማት ግንባታ ከሌለበት ወጭው ዝቅተኛ ሊሆን ስለሚችል የተሻለ ተጠቃሚ ሊሆን ይችላል፡፡ ከላይ ያሉት ሲገለበጡ ደግሞ ችግሩ ይበረክታል፡፡ እንዲህ ዓይነቱ ክስተት በክልሎች መካከል የገቢ አለመጣጣምን ያስከትላል፡፡

የገቢ አለመጣጣም በፌዴራልና በክልሎችም መካከል ሊከሰት ይችላል፡፡ የፌዴራሉ መንግሥት የተለያዩ የገቢ ምንጭ ኖሮት ክልሎች ግን ብዙ ሥራ ሲኖራቸው፣ ወይም የመከሰት ዕድሉ ጠባብ ቢሆንም ክልሎች ብዙ ገቢ፣ ፌዴራሉ ደግሞ ብዙ ሥራ ሲኖረው ሊመጣ ይችላል፡፡

ከላይ በተገለጹት ሁለት ሁኔታዎች አማካይነት የገቢ አለመጣጣም ሲኖር የገንዘብ ማዟዟር አስፈላጊ ነው፡፡ ገንዘብ ከሚዟዟርባቸው ስልቶች አንዱ ድጎማ ነው፡፡ በድጎማ ሥርዓት ተቀባዮቹ ቢደሰቱም ሀብታም የሆኑት ክልሎች ገቢያቸው ስለሚቀንስባቸው መከፋታቸው አይቀሬ ነው፡፡ ስለሆነም ድጎማው ሲያንስ ያነሰባቸው ክልሎች ከፌዴሬሽኑ ተጠቃሚ አልሆንም በማለት ሊያኮርፉ ይችላሉ፡፡ ድጎማ አድራጊዎቹም ባንደጉምና ባይቀነስብን የተሻለ ልማትና ብልጽግና ማምጣት እንችል ነበር ማለታቸው ስለማይቀር እነሱም በተራቸው ሊቀየሙ ይችላሉ፡፡ ስለሆነም አነስተኛ የገቢ ምንጭ ያላቸውም ይሁኑ የተሻለ፣ ቅያሜያቸው ሲበዛና እየቀጠለ የሚሄድ ከሆነ የመገንጠልና ነፃ አገር የመመሥረት አማራጭ ሊወስዱ ይችላሉ፡፡

ይህን ሁኔታ በምሳሌ ለማስረዳት ያህል በኢትዮጵያ ውስጥ ካሉት ክልሎች በቆዳ ስፋትም በሕዝብ ብዛትም ኦሮሚያ ቀዳሚው ነው፡፡ ብዙ የገቢ ምንጮች የሚገኙትም በዚሁ ክልል ውስጥ ነው፡፡ ማለትም ትልልቅ ፋብሪካዎችና ሌሎች ከፍተኛ ግብር የሚከፍሉ ተቋማት ያሉት በአዲስ አበባና በዙሪያዋ ነው፡፡ በአንፃራዊነትም የተሻለ የተፈጥሮ ሀብትና ለኢንቨስትመንት ምቹ መሠረተ ልማቶች በዚሁ ክልል ይገኛሉ፡፡ በተቃራኒው የፌዴራል መንግሥት የሚሰጠው ድጎማ መጠን በነፍስ ወከፍ ሲሰላ ለኦሮሚያ የሚተላለፈው ዝቅተኛ ነው፡፡ በመሆኑም በኦሮሚያ ሀብት፣ ኦሮሞዎች ተጎድተው በሌላ ክልል የሚገኙ ሕዝቦች ተጠቃሚ መሆን የለባቸውም፤ የሚል አመለካከት እያደር ሊመጣ ይችላል፡፡

በተጨማሪነት የኢትዮጵያ ሶማሌ ክልልን እንውሰድ፡፡ ብዙ ሰው በዚህ ክልል ነዳጅና የተፈጥሮ ጋዝ እንዳለ ያስባል፡፡ ይሁን እንጂ እስካሁን ድረስ ያልወጣው፣ ምናልባትም መንግሥትም በግልጽ ስለነዳጅና ማዕድን ፖሊሲ ያልነበረው ከመገንጠል ፍራቻ ነው የሚል አመለካከት አለ፡፡ የኢትዮጵያ ሶማሊያ ሳይረጋጋ፣ ጎረቤት ሶማሌዎች ሰላማዊ አገር ሳይመሠርቱ ነዳጅ ማውጣት ትርፉ ቀውስ መፍጠር ሊሆን ይችላል፡፡ የኢትዮጵያ ሶማሌዎችም (የምዕራብ ሶማሌ ነፃ አውጭ ግንባር አቋም ተጠቃሽ ነው፡፡) የመገንጠል ፍላጎት፣ ጎረቤት ሶማሌዎችም ማስገንጠልን ስለሚፈልጉና ታላቋ ሶማሊያን የመመሥረት ውጥን ስለነበራቸውም በእንዲህ ዓይነት ባልተረጋጋ ቀጣና ነዳጅ ማውጣት ከጥቅሙ ‹‹ጉዳቱ›› ሊበዛ ይችላል፡፡ ነዳጅ ለትርምስና ለቀውስ ምንጭም ምክንያትም ስለሚሆን፣ ለልማት ይጠቅማል ሲባል እልቂትና ጥፋት ሊያስከትል ስለሚችል፣ እነናይጀሪያን ዋቢ በማድረግ፣ እስከቅርብ ጊዜ ድረስ ኢሕአዴግ ነዳጅ ማውጣት ለአገሪቷ እርግማን ሊሆን እንደሚችል ተናግሯል፡፡

ሌላው ዋና ዋና የገቢ ምንጮችን ለፌዴራል መንግሥት መስጠቱ አንዱ የቅሬታ ምንጭ ሲሆን፣ የፌደራል መንግሥቱ ከሰበሰበው ውስጥ የፈለገውን መጠን ያህል ለክልሎች ይደጉማል፡፡ የፈለገውን መጠን የሚባለውም፣ የፌደራሉ መንግሥት ለራሱ ተለይተው በተሰጡት የገቢ ምንጮች አማካይነት ከሰበሰበው ውስጥ ምን ያህል ፐርሰንቱን ለክልሎች በድጎማ መልክ መስጠት እንዳለበት በሕገ መንግሥቱ ላይም ይሁን በሌሎች ሕጎች ስላልተደነገገ ነው፡፡ የፌዴሬሽን ምክር ቤትም ቢሆን ድጎማው እንዴት መከፋፈል እንዳለበት ከመወሰን ባለፈ ይኼንን የመወሰን ሥልጣን ያለው አይመስልም፡፡ የፌዴራሉና የክልሎች የጋራ የሆኑትን ገቢዎች በተመለከተ የፌደራሉ ድርሻ ምን ያህል ይሁን የሚለውን የመወሰን ሥልጣን አለው፡፡ አንዱ የቅሬታ መነሻ ይህ ሊሆን ይችላል፡፡ ጣጣው የሚበዛው በፌዴራልና በክልሎች የተለያዩ የፖለቲካ ፓርቲዎች ቢያሸንፉና የፌዴራሉ መንግሥት ለድጎማ የሚሆን የይስሙላ ገንዘብ  ቢመድብ፣ የፌዴሬሽን ምክር ቤት ያገኛትን ብቻ ከማከፋፈል ውጭ ሥልጣን ከሌለው ክልሎችን አደጋ ላይ መጣሉ አይቀርም፡፡

ስለድጎማ ካነሳን አይቀር ጥቂት ነጥቦችን እንጨምር፡፡ ይህን ዓመት ጨምሮ ላለፉት አምስት ዓመታት በሥራ ላይ ላለው የድጎማ ቀመር መሠረቶቹ የሚከተሉት አምስት መርሆች ናቸው፡፡

የመጀመሪያው፣ ማንኛውም ኢትዮጵያዊ ዜጋ በመንግሥት ገንዘብ ከሚካሔዱት ማኅበራዊ አገልግሎቶች እኩል የመጠቀም መብት ነው፡፡ የመርሁ ምንጭ በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 41(3) ላይ የተገለጸው ነው፡፡ ሌላው መንግሥት ማንኛውም ኢትዮጵያዊ ኢኮኖሚያዊ ሁኔታው እንዲሻሻልና እኩል ዕድል እንዲኖረው ሀብትን በፍትሐዊነት የማከፋፈል ግዴታ እንዳለበት በአንቀጽ 89(2) የተቀመጠው መንግሥታዊ ግዴታ ነው፡፡ ሦስተኛው መርህ፣ በዚሁ አንቀጽ ላይ የተገለጸው በዕድገት ወደኋላ ለቀሩ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ልዩ ድጋፍ የማድረግ የፌዴራል መንግሥት ግዴታ ነው፡፡ አራተኛው ደግሞ የፌደራል መንግሥትም የራሱን፣ ክልልም የራሱን ወጪ የመሸፈን መርሕ ሲሆን ምንጩም አንቀጽ 94(1) ነው፡፡ የመጨረሻው፣ የተመጣጠነ ዕድገትን በማያፋልስ ሁኔታ ለክልሎች ድጋፍ የማድረግ መርሕ የሚለው በአንቀጽ 94(2) ላይ የተቀመጠው ድንጋጌ ነው፡፡

ከላይ የተገለጹት ሕገ መንግሥታዊ መርሆችን ለማጣጣም ከፍተኛ ብልሃት ይጠይቃል፡፡ ሁሉንም ኢትዮጵያዊ፣ የትም ክልል ይኑር የት፣ ብሔሩ ምንም ይሁን ምን፣ ከመንግሥታዊ አገልግሎት እኩል ተጠቃሚ እንዲሆን ማድረግ ፍትሐዊ ነው፡፡ በአንድነት እስከኖርን ድረስ ያለንን በጋራ መቋደስ ተገቢ ነው፡፡ ይህንን ከጋብቻ ጋር ማነጻጸር ይቻላል፡፡ ባልና ሚስት ከጋብቻ በፊትም ይሁን ከጋብቻ በኋላ ያፈሯቸውንም የሚያፈሯቸውንም በትዳር ውስጥ እስካሉ ድረስ በጋራ መጠቀማቸው አይቀርም፡፡ እንበልና ከጋብቻ በፊት ባል ወይም ሚስት ንብረት ነበራቸው፡፡ መቼም ቢሆን በትዳር አብረው እያሉ ባልም የብቻው ሚስትም የብቻቸው ይጠቀሙበታል ተብሎ አይታሰብም፤ ሚስት እየበላች ባል ጦም እደር፣ ባል እየበላ ሚስት ጦም እደሪ አይባልም፡፡ እንደዚሁ ሁሉ አብረን በአንድ አገር እየኖርን አንዱ ብሔር ወይም አካባቢ መንገዱ ተስፋፍቶ፣ መብራት፣ ውኃ፣ ትምህርት ቤት፣ ሆስፒታል፣ ስልክ ወዘተ እያለ ሌላውን ባዶ ማስቀረት ፍትሐዊ አይመስልም፡፡

በተቃራኒው እንመልከተው፡፡ በሀብት የተሻለው ለሌለው ማካፈሉ ከሞራል ኃላፊነት ውጭ ሌላ ግዴታ የለበትም፡፡ በተለይ ደግሞ የራሱ መሠረታዊ ፍላጎት ሳይሟላ ለሌላው አካፍል ማለት ተጠየቃዊ አይደለም፡፡ ‹‹የራሷ አሮባት የሰው ታማስል!›› ነው ነገሩ፡፡ በዕድገት የተሻሉት በዕድገት ወደኋላ ለቀሩት ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ከሀብታቸው ተቀንሶ እንዲሰጥ፣ ዜጎችን እኩል ተጠቃሚ ለማድረግ ሲባል የሚወሰኑ ውሳኔዎች አጣብቂኝ ውስጥ መክተታቸውና የመገንጠል ፍላጎትን ሊያጭሩ እንደሚችሉ መረዳት አለብን፡፡

 በኢትዮጵያ ከላይ የተገለጹትንና ሌሎች ተጨማሪ መሥፈርቶችን ከግምት ያስገባ ለአምስት ዓመት የሚያገለግል ቀመር ተዘጋጅቶ ነበር፡፡ ቀደም ብለው ሌሎች ቀመሮችም ነበሩ፡፡ ለክልሎች የሚያስፈልጋቸው ወጪና መሰብሰብ የሚችሉት የገቢ አቅም ልዩነቱ ተጠንቶ፣ እሱን ለመድፈን ሲባል የተዘጋጀ ነው፡፡ ቀመሩ ከአዲስ አበባ ውጭ ላሉት ክልሎች ድሬዳዋን ጨምሮ ያገለግላል፡፡ አዲስ አበባ ከድጎማ ተላቅቃ ራሷን ችላለች፡፡ በመሆኑም የፌዴራል መንግሥቱ ለድጎማ ከሚነይተው (ከሚሰጠው) በጀት ላይ የሚከተለውን ያህል ድርሻ አላቸው፡፡

የሕዝባቸው ብዛት ከአጠቃላይ ሕዝቡ በመቶኛና ድርሻቸውን በመቶኛ እንይ፡፡ ይህ ድርሻ ከ2005 የበጀት ዓመት ጀምሮ እስከዚህ ዓመት በሥራ ላይ ያለውን ብቻ የሚያመለክት ነው፡፡ ከዚህ በታች የቀረበው መረጃ የፌዴሬሽን ምክር ቤት የፌዴራል በጀት ድጎማ አሰረጫጨት ከ2012/13 እስከ 2016/17 (እ.ኤ.አ.) እንዲያገለግል ከተዘጋጀው ቀመርና የ1999ኙን የሕዝብና ቤት ቆጠራ ውጤት መሠረት በማድረግ የተቀነባበረ ነው፡፡

የትግራይ ክልል አጠቃላይ ከአገሪቱ በቆዳ ስፋት የሚሸፍነው 5.53 በመቶ፣ የሕዝቡ ብዛት  5.8 በመቶ ሲሆን የድጎማ ድርሻው 7.18 በመቶ ነው፡፡ የአፋር ክልል አጠቃላይ ከአገሪቱ በቆዳ ስፋት የሚሸፍነው 2.03 በመቶ፣ የሕዝቡ ብዛት  1.9 በመቶ ሲሆን የድጎማ ድርሻው 3.15 በመቶ ነው፡፡ የአማራ ክልል አጠቃላይ ከአገሪቱ በቆዳ ስፋት የሚሸፍነው 17.34 በመቶ፣ የሕዝቡ ብዛት  23.3 በመቶ ሲሆን የድጎማ ድርሻው 23.17 በመቶ ነው፡፡ የኦሮሚያ ክልል አጠቃላይ ከአገሪቱ በቆዳ ስፋት የሚሸፍነው 33.05 በመቶ፣ የሕዝቡ ብዛት 36.7 በመቶ ሲሆን የድጎማ ድርሻው 32.5 በመቶ ነው፡፡

የኢትዮጵያ ሶማሌ ክልል አጠቃላይ ከአገሪቱ በቆዳ ስፋት የሚሸፍነው 19.82 በመቶ፣ የሕዝቡ ብዛት 6.0 በመቶ ሲሆን የድጎማ ድርሻው 8.14 በመቶ ነው፡፡ የደቡብ ክልል አጠቃላይ ከአገሪቱ በቆዳ ስፋት የሚሸፍነው 10.28 በመቶ፣ የሕዝቡ ብዛት  20.4 በመቶ ሲሆን የድጎማ ድርሻው 20.1 በመቶ ነው፡፡ የቤኒሻንጉል ጉሙዝ ክልል አጠቃላይ ከአገሪቱ በቆዳ ስፋት የሚሸፍነው 4.3 በመቶ፣ የሕዝቡ ብዛት 0.9 በመቶ ሲሆን የድጎማ ድርሻው 2.1 በመቶ ነው፡፡ የጋምቤላ ክልል አጠቃላይ ከአገሪቱ በቆዳ ስፋት የሚሸፍነው 2.4 በመቶ፣ የሕዝቡ ብዛት  0.4 በመቶ ሲሆን የድጎማ ድርሻው 1.5 በመቶ ነው፡፡ የሐረር ክልል አጠቃላይ ከአገሪቱ በቆዳ ስፋት የሚሸፍነው 0.03 በመቶ፣ የሕዝቡ ብዛት 0.2 በመቶ ሲሆን የድጎማ ድርሻው 1 በመቶ ነው፡፡ የድሬዳዋ ክልል አጠቃላይ ከአገሪቱ በቆዳ ስፋት የሚሸፍነው 0.15 በመቶ፣ የሕዝቡ ብዛት  0.5 በመቶ ሲሆን የድጎማ ድርሻው 1.16 በመቶ ነው፡፡

ከላይ ከቀረበው መረጃ ብዙ ቁም ነገሮችን ማስተዋል ይቻላል፡፡ የመጀመሪያው ድጎማው በሕዝብ ብዛት መሠረት አለመሆኑን ነው፡፡ እንደ ሕዝብ ብዛታቸው ብቻ ቀመሩ ቢዘጋጅ አፋር፣ ጋምቤላ፣ ቤኒሻንጉል ጉሙዝ፣ ሐረር፣ ድሬዳዋ እንዲሁም በአንፃራዊነት የኢትዮጵያ ሶማሌና የትግራይ ክልሎች ከፍተኛ ችግር ላይ ሊወድቁ እንደሚችሉ መገመት ይቻላል፡፡ በመሆኑም አካባቢው ሞቃታማ መሆኑ፣ የመሠረተ ልማት ሥርጭቱ አነስተኛ መሆኑ፣ ለግብርና ታክስ መሠረት የሚሆን ከፍተኛ ኢንቨስትመንት በእነዚህ አካባቢ አለመኖር፣ አንፃራዊ የሆነ የፀጥታ ችግር መኖሩ ወዘተ ሲደማመሩ እንደ ሕዝባቸው ድጎማ ይደረግ ማለት ፍትሐዊ ላይሆን ይችላል፡፡

እርግጥ ነው እኩል ደረጃ ላይ ያልሆኑ ክልሎችን እኩል ማየት ተገቢ አይሆንም፡፡ ነገር ግን የሐረር፣ የድሬዳዋና የትግራይ ምናልባት ጥያቄ ሊያጭር ይችላል፡፡ የድሬዳዋና የሐረር ከተማነት፣ የትግራይ ደግሞ ከሌሎቹ በበለጠ ከመደበኛ በጀት ውጭ ከፍተኛ የሆነ ለክልሉ የሚውል የገንዝብ ምንጭ መኖሩ ፍትሐዊነቱን የተጓደለ ሊያደርገው ይችላል፡፡ ቀመሩ ሲዘጋጅም እንዲህ ዓይነት የገቢ ምንጮችን ታሳቢ አላደረገም፡፡ እንዲህ ዓይነት ምንጮች በተወሰነ መልኩ በአማራ፣ አነስ ባለ ሁኔታ ደግሞ በኦሮሚያና በደቡብ ያሉ ቢሆንም በሌሎቹ ክልሎች ብዙም ጠንካራ ካልሆኑት ከልማት ማኅበሮች ውጭ ሌሎች የሉም፡፡

ሌላው የምንታዘበው በተለይ ኦሮሚያ ከሕዝቡ አንፃር ዝቅተኛ ድጎማ ማገኘቱን ነው፡፡ የደቡብም ቢሆን ከሕዝብ ቁጥሩ በታች ነው፡፡ በአንፃራዊነት እንደ ሕዝቡ መጠን ድጎማ የሚያገኘው የአማራ ክልል ነው፡፡ ስለሆነም ኦሮሚያ የመጀመሪያው ደጓሚ ሲሆን፣ ቀጥሎ ደቡብ ከዚያ አማራ መሆናቸው ነው፡፡

ፍትሐዊ ስለመሆኑ ወይም አለመሆኑ ከዶ/ር ሰሎሞን ንጉሥ ስለ ፊስካል ፌዴራሊዝም ሰፊ ትንታኔ ከሰጡበት መጽሐፋቸው የሚከተለውን መረጃ በመውሰድ አንድ ብቻ ማሳያ እንመልከት፡፡ ጋምቤላንና ቤንች ማጂ ዞንን እንውሰድ፡፡ በአንድ ወቅት ቤንች ማጂ ዞን (ከ650 ሺሕ በላይ) የጋምቤላን (305 ሺሕ አካባቢ) ወደ እጥፍ የሚጠጋ ሕዝብ እያለውና ተመጣጣኝ የዕድገት ደረጃ ላይ እንደሚገኙ ቢታወቅም፣ ለጋምቤላ 143 ሚሊዮን ብር ድጎማ ሲያገኝ ቤንች ማጂ ዞን ግን 33 ሚሊዮን ብር ብቻ ነው የደረሰው፡፡እንዲህ በሚሆንበት ጊዜ ክልል መመሥረት አዋጭም አትራፊም ይመስላል፡፡ የተለያዩ ብሔሮችም ወዲዚሁ ሊያመሩ ይችላሉ፡፡

የጋምቤላ፣ የቤኒሻንጉል ጉሙዝ፣ የሐረርና አፋር ክልሎች ሕዝብ ተደምሮ የአርሲ ዞን ሕዝብን አይበልጥም፡፡ ወይም ከደቡብ ወሎ ዞን የሚጠጋጋ ነው፡፡ ከሰሜን ጎንደር ደግሞ ፈጽሞ ያንሳል፡፡ ለእነዚህ ዞኖች ከፌዴራሉ መንግሥት በክልል በኩል አልፎ የሚደርሳቸውን ድጎማ ከእነዚህ ክልሎች አንፃር ሲታይ እዚህ ግባ የሚባል አይደለም፤ ፍትሐዊነቱም ያጠያይቃል፡፡ ድጎማው ሲደረግ ደግሞ የብሔሮችን ብቻም ሳይሆን በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 89(2) መሠረትም የዜጎችም እኩል ተጠቃሚነት ሊታሰብበት ይገባል፡፡

የፌዴሬሽን ምክር ቤት የተሻለ ክርክር ያደርጋል ከሚባልባቸው ጉዳዮች አንዱ የፌደራል መንግሥት ለክልሎች የሚሰጠውን የበጀት ድጎማ የተመለከተ ነው፡፡ ይሁን እንጂ ለድጎማው ማከፋፈያ የሚሆነው ቀመርም ሆነ ዝርዝር ጥናቱን የሚያከናውነው በየጊዜው የሚቋቋሙት አማካሪዎች ናቸው፡፡ የምክር ቤቱ ጽሕፈት ቤት ከፌደራል ወደ ክልል የሚተላለፍ በጀትን በሚመለከት ሙያዊ የሆኑ ጉዳዮችን ማስጠናት እንዳለበት ይጠበቃል፡፡ የበጀት ጉዳይ ቋሚ ኮሜቴም ቢሆን እንዲሁ! ይሁን እንጂ ብዙ ጊዜ የሚጠቀሙት አማካሪዎችን ስለሆነና ሊቀያየሩ ስለሚችሉ የጥናት ውጤታቸው በየጊዜው ይቀያየራል፡፡ ወጥና ቀጣይነት አይኖረውም፡፡ ፖለቲካዊ ውሳኔዎችን የሚወስኑት ሰዎችም እንዲሁ በየጊዜው መቀያየራቸው አይቀሬ ነው፡፡ ባለሙያዎቹም ፖለቲከኞቹም ስለሚቀያየሩ ለውሳኔ መነሻ የሚሆነውም ውሳኔውም ቶሎ ቶሎ መቀያየሩ አይቀርም፡፡ ይህ ደግሞ የፌደራልና የክልል መንግሥታት የሚካፈሉት የገቢ ድርሻም ላይ ሆነ ድጎማውን ክልሎች የሚከፋፈሉበት መጠን ላይ ተፅዕኖው ቀላል አይሆንም፡፡ በተለይ የሁለተኛው ነጥብ በርካታ ጊዜ የተቀያየረ መሆኑ ይታወቃል፡፡ ለተወሰኑ የበጀት ዓመታት ድጎማውን ለማከፋፈል ከግምት የገቡትንና የተሰጡትን ነጥቦች ብቻ እንመልከት፡፡ ለ1987 የበጀት ዓመት በመቶኛ የሚታሰብ የሚከተሉትን መሥፈርቶች ሥራ ላይ ውለው ነበር፡፡ የክልሎቹ ለሕዝብ ብዛት 30፣ ከማዕከል ለሚኖር ርቀት 25፣ ገቢ ለማመንጨት አቅም 20፣ ከዓመት በፊት ለልማት ለተመደበው የበጀት ዓመት 15፣ እና ለክልሉ የቆዳ ስፋት አሥር ነጥቦች ተሰጥተውት ነበር፡፡

በ1988 የበጀት ዓመት ደግሞ ከላይ የነበሩት መነሻዎች ቀርተው ሦስት ነገሮችን በመውሰድ እኩል 33.3 ከመቶ ነጥብ ተሰጣቸው፡፡ እነዚህም የሕዝብ ብዛት፣ ክልሉ ያለበት የዕድገት ደረጃና በ1987 የበጀት ዓመት የሰበሰቡት የገቢ መጠን ናቸው፡፡

 በሚቀጥለው ዓመት ደግሞ ሌላ መሥፈርት መጣ፡፡ መሥፈርቶቹ አሁንም ሦስት ሲሆኑ ለሕዝብ ብዛት 60 ከመቶ፣ በልማት ላሉበት ደረጃ 25 ከመቶ እንዲሁም ላላቸው ገቢ የማመንጭት አቅም 15 ከመቶ ነጥብ ተሰጠ፡፡ እንዲህ እያለ መቀያየሩ ይቀጥላል፡፡ በእርግጥ በየዓመቱ መቀያየሩ እየቀነሰ መጥቷል፡፡  

ከፌዴራል ለክልሎች የሚሰጥ ድጎማ በቀዳሚነት በፌዴራሉና በክልሎች መካከል ያለውን የገቢና ወጪ አለመመጣጠን ለማጥበብ ይደረጋል፡፡ በክልሎች መካከል ያለውን የዕድገት ልዩነት ለማቀራረብ ይረዳል፡፡ ይሁን እንጂ የፌዴራል መንግሥት ለክልል ያስተላለፈውን ድጎማ ለማከፋፈል የመጨረሻ ውሳኔ ሰጭው የፌዴሬሽን ምክር ቤት በመሆኑ፣ በክልሎች መካከል በሚኖረው ሰላማዊ ግንኙነት ላይ በእጅጉ የሚንጠለጠል ጉዳይ ነው፡፡ በተለይም ከምክር ቤቱ አባላት ግማሽ አካባቢ የሚሆኑት ከአንድ ክልል ብቻ የሚመጡ መሆናቸውን ስናስብ ወይም ደግሞ አናሳ የተወካይ ቁጥር ያላቸው ክልሎች ሊጎዱ የሚችሉበት ሁኔታ ሊፈጠር ይችላል፡፡ በመሆኑም በመካከላቸው የሚኖረውን የዕድገት ልዩነት ማጥበብ ሊሳናቸው ይችላል፡፡ ለዚያም ይመስላል፣ ለሕዝብ ብዛት ከፍተኛ ነጥብ መስጠትን የመረጡት፡፡  

ለክልሎች የሚሰጥ ድጎማ ሁልጊዜም በተገቢው ሁኔታ ጥቅም ላይ መዋሉን የፌዴራል መንግሥቱ ኦዲት በማድረግ ማረጋገጥ አለበት፡፡ በአንድ ወቅት የቀድሞው ጠቅላይ ሚኒስትር ‹‹ማረሻ እንዲገዙበት ብንሰጣቸው ለገንፎ አዋሉት›› እንዳሉትና በቅርቡም አሁን በቅርቡ ጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለ ማርያም ደሳለኝ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሪፖርት ባቀረቡበት ወቅት አንድ ስሙን ሊነግሩን ያልፈለጉት ክልል መሪዎች ለካሳ ከተሰጣቸው ብር ውስጥ 100 ሚሊዮኑን ከጎሳ መሪዎች ጋር ተከፋፈሉት በማለት  ሪፖርት ተደርጎ ብቻ የሚታለፍ አይደለም፡፡ በእርግጥ የቀድሞው ጠቅላይ ሚኒስትር ደግሞ በተሰጣቸው ገንዘብ ያሻቸውን ማድረግ ይችላሉ የሚል ይዘት ያለው ንግግር በአንድ ወቅት መናገራቸውን እናስታውሳለን፡፡ በተጨማሪም የተወሰኑ ክልሎችን ስም በመጥቀስ ለእነዚህ ክልሎች በጀት መመደብ ማለት በቀዳዳ በርሜል ውኃ መጨመር እንደማለት ነው ብለውንም ነበር፡፡

ወደ ክልል የሚላኩ የድጎማ ገንዘብ ከላይ ከቀረበው መረጃ እንደምንረዳው አንዳንድ ክልሎችን የበለጠ እንደሚጠቅም ቢታሰብም፣ ውጤታማ የሆነ አጠቃቀምና አያያዝ አሁንም የጎደለው መሆኑን ሌሎች ክልሎችን የሚጎዳ ነው፡፡ በመሆኑም በአንድ ወቅት የአፋር ክልል ተወካይ የነበሩት በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት እንደተናገሩት በርሜሉ ቀዳዳ መሆኑን እያወቁ ውኃ መጨመር ተገቢ አይደለም፡፡ ሌሎች ክልሎች ላይ የሚያሳድረው ተፅዕኖ በመጥፎ ትምህርትነትም እኩል ተጠያቂነት እንዳይኖር ከማድረግ አንፃርም አድልኦ ስለሚሆን ትኩረት መስጠት ያስፈልጋል፡፡ ካልሆነ የሚሰጠው ድጎማ ላይ ሌሎች ክልሎች በተቃራኒው ድምፅ ቢሰጡ ችግሩ የባሰ ሊሆን ይችላል፡፡

ድጎማ ጋር ተቀራራቢ የሆነው የፌዴራልና የክልሎች የጋራ ገቢዎችን የሚጋሩት አሠራር ነው፡፡ ይሁን እንጂ አሁን አሁን ይህንን የጋራ ገቢ ሊያናጉ የሚችሉ አዝማሚያዎች እየተስተዋሉ ነው፡፡ ለአብነት ሰፋፊ የማዕድን ሥራዎችን ላይ የተሰማሩ አልሚዎችን በመንጠቅ በየክልሉ ለሚገኙ ወጣቶች የሥራ ዕድል የመፍጠር ሁኔታ ይስተዋላል፡፡ ከከፍተኛ የማዕድን ማውጣት የሚገኘው ገቢ የፌዴራልና የክልል ሲሆን በአነስተኛ አልሚዎች የሚገኘው ግን የክልሎች ብቻ ነው፡፡ 

ሌላው በአንድ ሰው የሚቋቋም ኩባንያን እንውሰድ፡፡ የንግድ ሕጉ ተሻሽሎ ሥራ ላይ ሲውል አንድ ሰው ብቻውን ኩባንያ ሊያቋቁም ይችላል፡፡ ይህ ደግሞ በርካታ ነጋዴዎች የኩባንያ ባልተቤት እንዲሆኑ ያስችላቸዋል፡፡ ከኩባንያ የሚገኝ ግብር ደግሞ የፌዴራልና የክልል የጋራ ገቢ ነው፡፡ ከነጋዴዎች የሚገኘው ደግሞ የክልሎች፡፡ ይህ ሁኔታ የክልሎችን የግብር አቅም በመቀነስ የፌዴራሉን ይጨምራል ማለት ነው፡፡ በመሆኑም የማዕድን ሥራውም ይሁን የኩባንያው ጉዳዮች የገቢ ሁኔታው ላይ ተፅዕኖ ያመጣሉ፡፡

ሌላው የፊስካል ፌዴራሊዝም አንዱ ግብ የተመጠጣነ ዕድገትና እኩልነት እንዲኖር ማድረግ እንደሆነ ሕገ መንግሥቱ ላይ የተገለጸ መሆኑን ተመልክተናል፡፡ ከዚህ አንፃር ከቅርብ ጊዜ ወዲህ እያስታዋልናቸው ያሉ ሁለት ሁኔታዎችን መጥቀስ ይገባል፡፡

የመጀመሪያው የኢንዱስትሪ ዞኖች ምሥረታ ነው፡፡ በኢንዱስትሪ ዞኖች መመሥርት ምክንያት በአካባቢው ከክልል በተጨማሪና በራሱ በጀት የፌዴራል መንግሥት ተጨማሪ የልማት ሥራዎችን ያከናውናል፡፡ በርካታ የክልሉ ሰዎች የሥራ ዕድል ይፈጠርላቸዋል፡፡ በኩባንያ መልክ ፋብሪካና ሌሎች ድርጅቶችን ተቋቁመው በግብር ከሚገኘው ገቢም ከሌላው ክልል በተሻለ ሁኔታ (50 ከመቶ) ገቢ ያገኛሉ፡፡ ስለሆነም የኢንዱስትሪ ዞኖች የተገነባባቸው ክልሎችና የከተማ መስተዳድሮች ገቢያቸው ይጨምራል፡፡ በአጠቃላይ ዕድገቱም ላይ ለውጥ ይኖረዋል፡፡

ለግንባታቸው ብቻ እንኳን በቢሊዮን የሚገመት ብር የሚወጣባቸው እነዚህ የኢንዱስትሪ ዞኖች እስካሁን እንደታዘብነው በአፋር፣ በኢትዮጵያ ሶማሌ፣ በሐረር፣ በጋምቤላና በቤኒሻንጉል ጉሙዝ አንድም እንኳን አልተገነባም፡፡

ሁለተኛው ደግሞ፣ በየክልሎቹ ያሉትና አሁንም በመቀጠል ላይ የሚገኙት የክልል መንግሥታትም ጭምር እየተሳተፉባቸው የሚቋቋሙት የንግድ ድርጅቶች መበራከታቸውን የሚመለከት ነው፡፡ የትግራዩ ትምዕት፣ የአማራ ክልሉ ጥረት፣ የኦሮሚያው ድንሾና የደቡቡ ወንዶ፣ ምንም እንኳን ባለቤትነታቸው ላይ የተለያዩ ጥያቄዎች ቢነሱም፣ በርካታ የልማት ሥራዎችን ማከናወናቸው አልቀረም፡፡  ይህ ሁኔታ ይበልጥ ተጠናክሮ በኦሮሚያና በአማራ ክልል መቀጠሉ ይታወቃል፡፡

እንዲህ ዓይነት ከፍተኛ የክልል ልማትን የሚደግፉ ነገር ግን ጭራሹንም እንዲህ ዓይነት እንቅስቃሴ የሌለባቸውን ከላይ የገለጽናቸውን አምስት ክልሎች ስናስብ የተመጣጠነ ዕድገት በክልሎች መካከል መኖር የሚያስችል ኢኮኖሚያዊ ሥርዓት እንዲኖር የሚጠይቀውን የሕገ መንግሥት መርሕ የሚቃረኑ አካሄዶች መሆናቸውን ለመረዳት የሚከብድ አይደለም፡፡ ስለዚህ የፌዴሬሽን ምክር ቤት በብሔሮችም ይሁን በክልሎች መካከል እኩልነትን ለመፍጠር ሊጠቀምበት ከሚችልባቸው መንገዶች አንዱ ገቢን ከፌዴራል ወደ ክልሎች በማስተላለፍ ስለሆነ በተቻለ መጠን በቋሚነት ሥራቸው ይኼው የሆነ ባለሙያዎች በማቋቋምና ሌሎች ነባራዊ ሁኔታዎችንም ጭምር ከግምት ማስገባት ለፌዴራል ሥርዓቱ ጤናማነት ሊጠቅም ይችላል፡፡  

አዘጋጁ፡- ጸሐፊውን በኢሜይል አድራሻቸው [email protected] ማግኘት ይቻላል፡፡