አዲሱን ድረ ገጽ ይሞክሩ!
አዲሱን ድረ ገጽ ይሞክሩ!

ከሥልጣንና ሚናው ጋር የማይጣጣመው የፌዴሬሽን ምክር ቤት አባላት የአመራረጥ ሕግና ሥርዓት

በውብሸት ሙላት

መስከረም 30 ቀን 2009 ዓ.ም. የሕዝብ ተወካዮችና የፌዴሬሽን ምክር ቤቶች የመክፈቻ ስብሰባ ላይ ንግግር ያደረጉት ፕሬዚዳንት ዶ/ር ሙላቱ ተሾመ አሁን ሥራ ላይ ያለው የአንደኛ አላፊ ወደ ቅይጥ የምርጫ ሥርዓት ከሚመጣው ምርጫ አስቀድሞ ሊቀየር እንደሚችል አስታውቀዋል፡፡ ጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለ ማርያምም ከጀርመን መራሒተ መንግሥት አንጌላ መርከል ጋር በሰጡት መግለጫ የምርጫ ሥርዓቱ እንደሚቀየር ገልጸዋል፡፡ ለመቀየሩ በምክንያትነት የተነሳው ደግሞ የተቃዋሚ ፓርቲዎች ምንም እንኳን ከየምርጫ ጣቢያው ባያሸንፉም በርካታ ድምፅ ማግኘታቸው ስለሚታወቅ በፓርላማው ውስጥ መወከል ባለመቻላቸው በተሻለ ሁኔታ አካታች ለማድረግ ነው፡፡ የሚቀየረው የምርጫ ሥርዓት ግን የፌዴሬሽን ምክር ቤት አባላት የሚመረጡበትን የሚመለከት አይመስልም፡፡ ይሁን እንጂ የተረጋጋ አገራዊ ሥርዓት ለመገንባት የዚህ ምክር ቤት አባል ለመሆን በሥራ ላይ ያለው አመራረጥም ትኩረት ሊደረግበት ይገባል፡፡ በመሆኑም ይህ ጽሑፍ የሚያጠነጥነው የፌዴሬሽን ምክር ቤት ያለውን ሥልጣንና ሚና ከግምት በማስገባት አባላቱ የሚመረጡበት ወይንም የሚመደቡበት አሠራርን በመፈተሽ የሚሻሻልበትን መንገድ መጠቆም ነው፡፡

ላዕላይ ምክር ቤቶች አመራረጥ ውክልናና ሥልጣን

ለፌደራላዊ አገሮች መለያ ባህርያት ከሚባሉት መካከል ለፌዴራሉ መንግሥት ሁለት ሕግ አውጪ ምክር ቤቶች መኖር ነው፡፡ የታችኛው ምክር ቤት በቁጥር ተመጣጣኝ የሆኑ ሕዝቦች የሚወከሉበት ሲሆን፣ የላይኛው ደግሞ የፌዴሬሽኑ አባላት ማለትም ክልሎች የሚወከሉበት ነው፡፡ የሁለተኛው ምክር ቤት አባላት የሚመረጡበት ሥርዓት፣ የሚወክሉት አካልና ሥልጣን በአጠቃላይ የሚኖራቸውን ሚና እንደሚወስነው ስለ ፌዴራሊዝም ጥልቅና በርካታ ምርምር ያደረጉት ፕሮፌሰር ሮናልድ ዋትስ የተባሉ ምሁር ይገልጻሉ፡፡ 

ዓለም አቀፋዊ ትዝብቱ እንደሚያሳየው በአሜሪካ፣ አውስትራሊያ፣ ስዊትዘርላንድ፣ አርጀንቲና፣ ብራዚል፣ ሜክሲኮና ናይጄሪያ የምክር ቤቱን አባላት የክልል ነዋሪዎች በቀጥታ ይመርጣሉ፡፡ ኦስትሪያ ደግሞ የክልል ምክር ቤት መርጦ ይልካል፡፡ በጀርመን መራጩ የክልሉ መንግሥት ይሆንና ድምፅ ሲሰጡም የክልሉን መንግሥት እንዲጠይቁና እንዲያማክሩ ይገደዳሉ፡፡ በመሆኑም የክልል መንግሥት እንደራሴ ናቸው፡፡ የሕዝቡ አይደሉም፡፡ ካናዳ ደግሞ የላይኛው ምክር ቤት አባላት የሚሾሙት በፌዴራሉ ጠቅላይ ሚኒስትር በመሆኑ የክልል ውክልና አላቸው ማለት ይከብዳል፡፡ አባልነታቸውም በ75 ዓመታቸው በጡረታ እስኪገታ ድረስ ይቀጥላል፡፡ በማሌዥያ የክልሉ ምክር ቤት የተወሰኑትን ይመርጥና ቀሪዎቹን ደግሞ የፌዴራሉ መንግሥት ይሾማል፡፡ በስፔን የተወሰኑትን ክልሎች ሲመርጡ የተወሰነውን ደግሞ የክልሉ ነዋሪዎች በቀጥታ ይመርጣሉ፡፡ በቤልጂየም የተወሰነውን ክልሎች፣ የተወሰነውን ሕዝቡ፣ የተወሰነውን ደግሞ የፌዴራሉ መንግሥት ይሾማል፡፡

በቀጥታ ሕዝቡ ወይንም ብሔር ብሔረሰቦች ሲመርጡ፣ ተወካዮቹ የመረጣቸውን ሕዝብ ጥቅም ያስከብራሉ፡፡ የክልሉ ምክር ቤት ሲመርጣቸው የክልሉንና ክልሉን የሚያስተዳድረውን ፓርቲ ጥቅም ያስጠብቃሉ፡፡ የፌዴራሉ መንግሥት በቀጥታ ሲመርጣቸው ደግሞ የፌዴራል መንግሥቱን አጀንዳና ፖሊሲ ለማስጠበቅ ይታትራሉ ማለት ነው፡፡ የአመራረጥ ዘዬው ሲቀላቀል ከላይ የተገለጹት ውገናዎች ለሁሉም እንዲዳረሱ ይረዳል፡፡ ከአንዱ አንዱን ላለመለየት ‹‹ከጣት ጣት ቢለዩ ዓመትም አይቆዩ›› እንዳይባል ማለት  ነው፡፡

ሁለት ምክር ቤት ያላቸው ፌዴሬሽኖች የላይኛው ምክር ቤት ከታችኛው ምክር ቤት ጋር በመሆን ሕግ የማውጣት፣ እንደ አሜሪካ ዓይነቱ ደግሞ ሹመትና ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን የማጽደቅም ተጨማሪ ሥልጣን አላቸው፡፡ በመሆኑም ሕጎች በሩጫ እንዳይጸድቁ ወይንም በድጋሜ እንዲፈተሹ ዕድል ይሰጣል፣ የታችኛው ምክር ቤት እንዳሻው ሕግ እያወጣ የቡድን/የግለሰቦችን ነፃነት እንዳይጨፈልቅ ማሰላሰያና መከላከያ ተቋም ይሆናል፣ የብዙ ቡድኖችን ጥቅም እንዲከበር የተሻለ ሽፋን ይሰጣል፡፡ ተጨማሪ ችሎታ ያላቸው ሰዎች ሊገኙበት ስለሚችሉ ኅብረተሰቡ ከእነዚህ ሰዎች ዕውቀት የሚጠቀምበት ዕድል ሊኖር ስለሚችል የላይኛው ምክር ቤት ሥልጣን ሰፋ ማለቱ የተለያዩ ጠቀሜታዎች እንዳሉት የዘርፉ ምሁራን ያስረዳሉ፡፡

የፌዴሬሽን ምክር ቤት አመራረጥ፣ ውክልና ሥልጣንና ሚና

የፌዴሬሽን ምክር ቤት ኢትዮጵያውን በዜግነታቸው ሳይሆን በብሔርነት፣ ብሔረሰብነትና ሕዝብነት የሚወከሉበት ተቋም ነው፡፡ ካሉት ተግባራት ውስጥ ሕገ መንግሥት መተርጎም፣ የራስን ዕድል በራስ መወሰንን በተመለከተ ውሳኔ መስጠት፣ የድንበር ግጭትን መፍታት፣ ለክልሎች የሚሰጥ የበጀት ድጎማ ቀመርን ማስላት፣ የፌዴራሉ መንግሥት ሊያወጣቸው የሚገባውን የፍትሐ ብሔር ጉዳዮችን መወሰን ዋናዎቹ ናቸው፡፡

ሕገ መንግሥት መተርጎምን በተመለከተ ኢትዮጵያ እንደ አሜሪካና ተከታዮቿ (ደቡብ አሜሪካ፣ ሕንድ፣ አውስትራሊያ ወዘተ.) መደበኛ ፍርድ ቤቶቿ ሕገ መንግሥቱን አይተረጉሙም፡፡ ኢትዮጵያ፣ እንደ ኦስትሪያና ተከታዮቿ (ምሥራቅና መካከለኛው አውሮፓ፣ ደቡብ አፍሪካ፣ ማላዊና የመሳሰሉት) የሕገ መንግሥት ፍርድ ቤትም የላትም፡፡ ኢትዮጵያ፣ እንደ ቻይና የፓርላማው አንድ ቋሚ ኮሚቴ የሕገ መንግሥት ትርጉም ሲነሳ አስተያየት መልሶ ለፓርላማ ብቻ በመስጠት የሚቆም ኮሚቴ አይደለም ያላት፡፡ የኢትዮጵያ፣ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሕገ መንግሥቱን አይተረጉምም፡፡ ከዚህ አንፃር የኢትዮጵያ መንገድ  ከሁሉም የተለየ ነው፡፡ ከማንም አገር ጋር አይገጥምም፡፡

በእርግጥ ሕዝብ የመረጣቸው ተወካዮች ያወጡትን ሕግ፣ ወይንም በስንት ዴሞክራሲያዊ ሒደት የወጣውን ሕገ መንግሥት ሕዝብ ያልመረጣቸው ተሿሚዎች ሕግ መሻራቸው ወይንም ‹‹ሕገ መንግሥቱ እንዲህ ነው የሚለው፤ እንደዚያ ነው የሚለው›› የማለት ውክልና ሊኖራቸው አይገባም የሚሉ አሉ፡፡ ይህ ችግር በእንግሊዝኛው ‘’Counter Majoritarian Difficulty’’ በመባል ይታወቃል፡፡

በተጨማሪም ሕገ መንግሥቱ ከሕጋዊ ሰነድነቱ የበለጠ ፖለቲካዊነቱ ስለሚያደላና በብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች መካከል የተደረገ ውል በመሆኑ ይህንን ውላቸውን ከራሳቸው ወኪሎች የበለጠ አውቆ ሊተረጉመው የሚችል ተቋም አይኖርም የሚል ይመስላል የእኛ ሕገ መንግሥት አጽዳቂ ቡድኖች ሐሳባቸው፤ ‹‹ከባለቤቱ ያወቀ ቡዳ ነው›› ነው ነገሩ፡፡ ሕገ መንግሥቱ የመጀመሪያው ረቂቅና ለሕዝብ ውይይት የቀረበው ሰነድ ላይ ይህ ምክር ቤት ሕገ መንግሥት የመተርጎም ሥልጣን አልነበረውም፡፡ የመጀመሪያው ረቂቅ ላይ ይህ ሥልጣን የተሰጠው ለሕገ መንግሥት ፍርድ ቤት የነበረ ሲሆን፣ ለአጽዳቂ ጉባዔተኞቹ የቀረበው የመጨረሻው ረቂቅ ላይ ግን ፍርድ ቤቱ ወደ ሕገ መንግሥት አጣሪ ጉባዔ መቀየሩንና ተግባሩም ወደ አማካሪነት ዝቅ ማለቱን ይታዘቧል፡፡  

የአባላት አመራረጥና የሥልጣን ተቃርኖዎች

ሕገ መንግሥቱ ብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ወደውና ፈቅደው አብሮ ለመኖር፣ ዘላቂ ሰላምና ልማት ለማምጣት፣ አንድ የፖለቲካና የኢኮኖሚ ማኅበረሰብ ለመፍጠር በማሰብ የተዋዋሉት የቃል-ኪዳን ሰነድ ከሆነ ለባለቤትነታቸው የሚመጥንና መገለጫ ሊሆን የሚችል፣ ሕግና ፖሊሲ ሲወጣ የሚሳተፉበትና የሚወስኑበት፣ ጥቅማቸውና መብታቸው ከመነካቱ በፊት በወኪሎቻቸው አማካይነት የሚወያዩበት ተቋም ሊኖራቸው ግድ ነው፡፡ ተቋሙም ውስጥ መወከል አለባቸው፡፡ ምክንያቱም ኢትዮጵያ የሰማንያ በላይ የሚሆኑ ብሔር ብሔረሰብና ሕዝቦች አገር ናትና፡፡ ይህን ተግባር ለማከናወን የተዋቀረው ተቋም ደግሞ የፌዴሬሽን ምክር ቤት ነው፡፡

አሁን ያለው ሥርዓት በ26 ዓመታት ጉዞው ያልተሻገራቸው የብሔር ብሔረሰብና ሕዝቦች ጉራንጉሮች አሉት፡፡ እነዚህ እንከኖች አንድም ከሕገ መንግሥቱ መሠረታዊ የመዋቅር ችግር አንድም ከአተገባበር የመነጩ ናቸው ማለት ይቻላል፡፡ ኢትዮጵያ እንደ ፌዴሬሽን የተመሠረተችው በነዚህ ቡድኖች ሆኖና የሕገ መንግሥቱ ባለቤትም እነሱው ሆነው ሳለ በሕገ መንግሥቱ መመለስ ወይንም መካተት የነበረባቸው ሥልጣንና መብቶች የነፈገ መወቅራዊ ተቃርኖዎች አለበት፡፡ በሌላ አገላለጽ ብሔር ብሔረሰብና ሕዝቦችን በተመለከተ የሕገ መንግሥቱ ጥንተ አብሶ (Original Sin) ወይንም ሕፀፆች በማንሳት ነገር ግን ከአመራረጥ ሥርዓቱ ጋር ተያያዥነት ያላቸው ችግሮቹን ተቃርኖ ብቻ እናያለን፡፡

ከአወቃቀሩ ጋር የተያያዘው አንዱ ችግር የአገሪቱ መሥራቾች ወኪሎቻቸውን በቀጥታ እንኳን መምረጥ አለመቻላቸው ነው፡፡ ውክልና ከዚህ አንፃር ብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች እንደ ጥንት አቴናውያን ዴሞክራሲ እራሳቸው በአንድ  መወሰን ስለማይችሉ እንደ እነሱ እንደራሳቸው ሆነው የእነሱን ጥቅም ለማስጠበቅ እንደራሴን የመሾም ሥርዓት ነው፡፡ ጉዳዩ በአጭሩ ‹‹ማን ነው ውክልና ሰጩ? እንዴትስ ይወክላሉ?›› ነው፡፡

ጅምላው የኢትዮጵያ ሕዝብ የኢትዮጵያ መሥራች አይደለም፡፡ ይሁን እንጂ ወኪሎቹን በቀጥታ ይመርጣል፡፡ በሕግ፣ የኢትዮጵያ መሥራች የሆኑት ብሔር፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ግን ወኪሎቻቸውን በቀጥታ ሳይሆን ለክልል ምክር ቤት ከተመረጡ ተወካዮች ውስጥ በክልሉ አሸናፊ የሆነው የፖለቲካ ፓርቲ የፈለገውን ሰው ከምክር ቤቱ አባላት መርጦ ለፌዴሬሽን ምክር ቤት አባልነት በመላክ ይመድብላቸዋል፡፡

በእርግጥ በቀጥታ ማስመረጥን ሕገ መንግሥቱ አይከለክልም፡፡ ይሁን እንጂ እስካሁን ተግባራዊ የሆነበት ቦታ መኖሩን ግን አላውቅም፡፡ ከአወቃቀርም አንፃር ሲታይ ብሔሮች ብሔረሰቦችና ሕዝቦች በራሳቸው ይወክለናል የሚሉትን መምረጥ ሲገባቸው፣ የብሔሩን ተወካይ የክልል ምክር ቤት መምረጡ የውክልና ውክልና ከመሆኑም በላይ በክልል መመረጣቸው ተጠያቂነታቸውና ውክልናቸው ለክልሉ ስለሚሆን  የብሔሮችን ሉዓላዊነት የሚመጥን አሠራር አይደለም፡፡

የክልል ምክር ቤቶች የፌዴሬሽን ምክር ቤት አባላትን ሲመርጡ ልክ በ1997 ዓ.ም. እንደሆነው (በተወሰነ መልኩ ተቃዋሚዎች በክልል ምክር ቤት መቀመጫ የነበራቸው መሆኑን ያስታውሷል፡፡) የአንድ ፓርቲ አባላትን ብቻ መመልመልንም ያስከትላል፡፡ ይህ ደግሞ ሌላው ከተግባር የሚመነጭ ሕፀፅ ነው፡፡ በመሆኑም የፌዴሬሽን ምክር ቤት አባላትን የሚመርጠው ዙሮ ዙሮ አሸናፊው ወይም ገዥው ፓርቲ ይሆናል ማለት ነው፡፡ ፓርቲው የሚፈልጋቸውን፣ ፓርቲው ዓላማየን ያሳኩልኛል የሚላቸውን ብቻ መሆኑ አይቀሬ ነው፡፡ እንዲህ በሚሆንበት ጊዜ ገዥው ፓርቲ ያደረገው ነገር ፍትሐዊ አይደለም፡፡ ሕገ መንግሥቱን ይጥሳል በማለት የሕገ መንግሥት ትርጉም ቢጠይቁ እንኳን አቤቱታቸውን እዚሁ የገዥው ፓርቲ አባላት ብቻ የተወከሉበት፣ ባላንጣቸው ራሱ ፍርድ እንዲሰጣቸው ያቀርባሉ ማለት ነው፡፡

ነገሬን በምሳሌ ለማስረዳት በ1997 ዓ.ም. በተፈጠረው የምርጫ አተካሮ ምክንያት ቅንጅት ጠቅላይ ሚኒስትር መለስ ዜናዊን ፍርድ ቤት ከሰሰ፡፡ ጉዳዩ የሕገ መንግሥት ትርጉም እንደሚፈልግ ወይንም እንደማይፈልግ ለማወቅ ፍርድ ቤቱ ወደ ሕገ መንግሥት ጉዳዮች አጣሪ ጉባዔ መራው፡፡ አጣሪ ጉባዔው የጠቅላይ ሚኒስትሩ አድራጎት በሥልጣናቸውም ውስጥ ያለ በመሆኑ ምንም ዓይነት የሕገ መንግሥት ትርጉም አያሻውም በማለት አስተያየት ሰጠ፡፡ ወይንም ወሰነ ማለት ይቻላል፡፡ ቅንጅት በዚህ ውሳኔ ቅር ቢሰኝ ወይንም አጣሪ ጉባዔው ‹‹ትርጉም ያስፈልገዋል” ቢል ኖሮ የትርጉሙን ሥራ የሚያከናውነው የፌዴሬሽን ምክር ቤት ነበር፡፡ የፌዴሬሽን ምክር ቤት አባላት ደግሞ የኢሕአዴግና አጋር ድርጅቶቹ ብቻ ሆነው ሳለ፣ ተከሳሹ የድርጅታቸው ሊቀመንበር (አለቃቸው)፣ በተለይ ጉዳዩ ከምርጫ ጋር የተያያዘ ሆኖ ሳለ ምክር ቤቱ አንድም በሊቀ መንበራቸው ላይ፣ ሁለተኛው ክሱ የራሳቸውን ፓርቲ አድራጎት ሆኖ፣ አባላቶቹ የመላዕክት ወይንም አምላካዊ ባሕርይ ቢኖራውም እንኳን አለቃቸውና ድርጅታቸውን በሚጎዳ መልኩ ይወስናሉ ማለት ዘበት ነው፡፡ መላዕክት ለዳኝነት ቢቀመጡና ተከሳሹ አምላካቸው (ገዥያቸው) ቢሆን አምላካቸው ላይ ይፈርዳሉ ማለት ዘበት ነው፡፡ ሊፈርዱበት ይቅርና ምሥጋና ማስተጓጎል እንኳን ፍጥረታዊ ባሕርያቸው አይደለችም፡፡ ከዚህ በተጨማሪም፣ ከሳሾችስ ፍትሕ እናገኛለን ብለው እንዴት ሊያስቡ ይችላሉ? ውሳኔውስ እንዴት ቅቡልነት ሊኖረው ይችላል? ይህ ጉዳይ አሁን ሥልጣኑን የተቆጣጠረው ኢሕአዴግ ስለሆነ እንጂ ሌላም ፓርቲ ቢሆን ውጤቱ ያው ነው የሚሆነው፡፡ ይህ አሠራር  ‹‹አንድ ሰው በራሱ ጉዳይ ላይ ዳኝነት አይሰጥም” የሚለውን የሕግና የሞራል መርሕ ይጥሳል፡፡

የበለጠ ጉዳዩን ለማስረገጥ እንደ ፌዴሬሽን ምክር ቤት ዓይነቶቹ የፍርድ ቤት ሥራን የሚሠሩ ተቋማት ከፖለቲካ ፓርቲ አባልነት ገለልተኛ እስካልሆኑ ድረስ ይሄው ችግር በተለያዩ ግለሰቦችም ይሁን ድርጅቶች ላይ መድረሱ አይቀሬ ነው፡፡ በሥርዓቱ ተጠቃሚ ስንሆን ማወደስ፣ ሌሎች ‹‹እንዲህ ቢሆን ይበጃል›› ሲሉ በበጎ ኅሊና ከማየት ይልቅ መሳለቅ ተገቢ አይሆንም፡፡ ችግሩን ለመረዳት የግድ የችግሩን ገፈት መቅመስ ያለብን መስሎም አይታየኝም፡፡ አገርኛው ተረት፡-

      ‹‹ቀድሞ ነበር እንጂ መጥኖ መደቆስ፣

    ኋላ ምን ያደርጋል ድስት ጥዶ ማልቅስ፤›› እንዲል መሆኑ ነው፡፡

እዚህ ላይ ልብ ሊባል የሚገባው ጥንተ አብሶው ሕገ መንግሥቱ ከቆመለትና መሠረቱ ከሆኑት የኅብረተሰብ ክፍሎች አንፃር እንጂ የአመራረጥ ሥርዓት መለወጡ ብቻውን የሚያመጣው ብዙ ለውጥ ይኖራል በማለት አይደለም፡፡

የፌዴሬሽን ምክር ቤት የክልሎች ተወካይ ባለመሆኑ የምክር ቤቱን አባላት መምረጥ ያለባቸው እራሳቸው ብሔሮች መሆን አለባቸው፡፡ የፌዴሬሽን ምክር ቤት የተሻለ ክርክር እያደረገ ነው ከሚባልባቸው ጉዳዮች አንዱ የፌዴራል መንግሥት ለክልሎች የሚሰጠውን የበጀት ድጎማ የተመለከተ ነው፡፡ ለአብነት የአማራ ክልል (ብሔር) ተወካዮች የሕዝብ ቁጥር መስተካከልን መሠረት በማድረግ የበጀት ድጎማውን እንዲስተካከል ያደረጉትን፣ ሌሎች ታዳጊ ክልሎች የሕዝብ ቁጥራቸው ዝቅተኛ በመሆኑ ለሕዝብ ቁጥር የሚሰጠው ነጥብ ዝቅ እንዲል የሚያደርጉትን ክርክር መጥቀስ ይቻላል፡፡

ሌላው ጥንተ አብሶው ብቅ የሚለው እዚህ ጋር ነው፡፡ አማራ ክልልን እንደምሳሌ በመውሰድ እንመለከት፡፡ በአማራ ክልል፣ የኦሮሞ ብሔረሰብ አስተዳደር ዞን ስላለ ከዚሁ ክልል የሚመረጥ የፌዴሬሽን ምክር ቤት አባል የሚሆን የኦሮሞ ተወካይ አለ፡፡ በሆነ አጀንዳ ላይ፣ የአማራ ሕዝብን (ክልልን) በጀት በተመለከተ ድምፅ ይሰጣል እንበልና ኦሮሞዎችን ጨምሮ የተቃውሞ ድምፅ ቢሰጡ ከአማራ ክልል የመጣው ኦሮሞ ድምፅ መስጠት ያለበት ለማን ነው? ድምጹን እንደ ብሔር ከሰጠ በአማራ ክልል የሚገኘው፣ የኦሮሞ ብሔረሰብ አስተዳደር፣ ክልሉን ጎዳ ማለት ነው፡፡ ዞኑ በጀቱን የሚያገኘው ከአማራ ክልል ነውና! ድምጹን ለአማራ ሕዝብ ከሰጠ የኦሮሞ ብሔርን እንደብሔር መክዳቱ ነው፡፡ ይሄ ደግሞ የሞራል ግጭት ወይንም ውልውል ይፈጥራል ማለት ነው፡፡ በመሆኑም በተለይ በጀትን በተመለከተ ብሔር፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች እንደ ብሔርነታቸው ሳይሆን እንደ ክልል ተወካይነታቸው ነው ማለት ነው ድምፅ የሚሰጡት፡፡ ይህ ደግሞ ወደ 70 ገደማ ተወካይ  ያለው የደቡብ ብሔር ብሔረሰብና ሕዝቦች ክልል ከኦሮሚያና ከአማራ ክልሎች በድምር ካላቸው ተወካዮች ስለሚበልጥ  አንዱ ክልል የብዙዎችን ጥቅም እንዴት ውድቅ ሊያደርግ እንደሚችል መገንዘብ ይቻላል፡፡ በተለይ እነዚህ ክልሎች በተለያዩ ተቃዋሚ ፓርቲዎች የሚተዳደሩበት አጋጣሚ ሲፈጥር ሁልጊዜም የሞት ሽረት (dead-lock) ክርክሮችና ውሳኔዎች ሊከሰቱ እንደሚችሉ ነብይ መሆንን አይጠይቅም፡፡

የበለጠ የችግሩ ክፋት ቅር የተሰኙ ክልሎች ይግባኝ እንኳን እንዳይሉ፣ የሕገ መንግሥት ጥያቄም ቢነሳ የፌዴሬሽን ምክር ቤት የወሰነውን ውሳኔ መልሶ ለራሱ አይቀርብ ነገር ነው ጉዳዩ፡፡ ቢቀርብ እንኳን ያው ‹‹ዮሐንስ ጠምቆ ዮሐንስ ጠጣ›› ነው የሚሆነው፡፡ 

ሌላ መዋቅራዊ ተቃርኖውን ለማጉላት ማስረጃ የሚሆን ምሳሌ እንጨምር፡፡ ለምሳሌ የአዳማ ከተማ ነዋሪዎች (ኦሮሞ፣ አማራ፣ ትግሬ፣ ጉራጌ ወዘተ.) በኦሮሚያ ክልል ምክር ቤት (ጨፌ) የሚወክላቸውን ይመርጣሉ፡፡ የክልሉ ምክር ቤት ይህንን ከአዳማ የተመረጠውን ተወካይ ለፌዴሬሽን ምክር ቤት አባል እንዲሆን ቢመርጠው፣ አንድም ኦሮሞን ብቻ እንዲወክል ሕዝቡ ያልመረጠው በመሆኑ የኦሮሞ ወኪል ነው ለማለት ያስቸግራል፡፡ የአዳማ  ሕዝብ ሁላችንንም ይወክላል ብለው ከመረጡት በኋላ የክልሉ ምክር ቤት በፌዴሬሽን ምክር ቤት ኦሮሞን ብቻ ትወክላለህ ማለት የአዳማን ሕዝብ መክዳት ነው የሚሆነው፡፡ በመሆኑም የፌዴሬሽን ምክር ቤት አባላት የሚወክሉት ብሔር ብሔረሰብና ሕዝቦችን እንጂ ክልሎችን ባለመሆኑ መራጮቹ ራሳቸው መሆን አለባቸው፡፡

የፌዴሬሽን ምክር ቤት የሕገ መንግሥት ተርጓሚነቱን ይዞ የሚቀጥል ከሆነ የፓርቲ አባል ባይሆኑ የተሻለ ነው፡፡ የትርጉም ሥራው ለሌላ አካል ቢሰጥና ሕግ የማውጣትና ሌሎች ተግባራትን የሚያከናውን ከሆነ ደግሞ የፓርቲ አባልነቱ ችግር አይፈጥርም፡፡ አሁን ባለው አሠራር ግን በዋናነት ከክልል ርዕሰ መስተዳድሮች ጀምሮ ቱባ ቱባ ባለሥልጣናት መወከላቸውን ስንታዘብ ምክር ቤቱ የክልሎች ተወካይ ነው ማለት ይቻላል፡፡ ውክልናው ለክልል ከሆነ አዲስ አበባና ድሬዳዋ ክልል አከል አስተዳደሮች ሆነው በዚህ ምክር ቤት ውክልና ሊያጡ አይገባም ነበር፡፡

የክልል ምክር ቤቶች እና መስተዳደሮች በተለያዩ ምክንያቶች እንዲበተኑ በጠቅላይ ሚኒስትሩ አቅራቢነት የፌዴሬሽን ምክር ቤት የሚወስንበት አካሄድ የፌዴራል መንግሥቱ በክልሎች ጣልቃ እንዴት እንደሚገባ በሚደነግገው አዋጅ ላይ ተገልጿል፡፡ የፌዴራሉ መንግሥት ጣልቃ የሚገባው ለአብነት ደቡብ ወይንም ኦሮሚያ ክልል ነው ብንል ከእነዚህ ክልሎች የተወከሉ ሹማምንት (ከደቡብ 70 ፣ ከኦሮሚያ 30 ገደማ) የሚገኙበት ምክር ቤት በራሳቸው ላይ ውሳኔ እንዲሰጡ ይጠበቃል ማለት ነው፡፡ ሥልጣናቸውን ለማስረከብ፣ ወንጀል ተጠያቂነትንም ሊያስከትል የሚችል ውሳኔ በራሳቸው ያሳልፋሉ እንደማለት ነው፡፡

በምርጫ የላዕላይ ምክር ቤት አባል በሚኮንባቸው አገሮች፣ ምርጫው ከታችኛው ምክር ቤት ጋር በአንድ ወቅት ሲያደርጉ አይስተዋልም፡፡ እኩል የምክር ቤት ቆይታም የላቸውም፡፡ የምክር ቤት አባላቱም የሚመረጡት በሁለት ወይንም በሦስት ዙር ነው፡፡ በአሜሪካ ሴናተሮች የሚመረጡት ለስድስት ዓመታት ሆኖ የአባላቱ አንድ ሦስተኛ ምርጫ በሚደረግበት ወቅት ቀሪዎቹ ግን ሥራ ላይ እንዳሉ ይቀጥላሉ፡፡ በመሆኑም በየሁለት ዓመቱ አንድ ሦስተኛው እየተመረጠ ስለሚቀጥል ሴኔቱ በአዲስ አባላት ብቻ አይሞላም፡፡ በአውስትራሊያ የሴኔት አባላት ለስድስት ዓመታት የሚመረጡ ሲሆን፣ ግማሾቹ ከሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አባላት ምርጫ ጋር በየሦስት ዓመቱ ይመረጣሉ፡፡ በመሆኑም ከሦስት ዓመት በላይ በምክር ቤቱ ልምድ ያላቸው አዲሶቹን ስለሚያለማምዱ የምክር ቤቱ ውጤታማነት ላይ ተፅዕኖ አይኖረውም፡፡ የፌዴሬሽን ምክር ቤት፣ አንደኛ  ከሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ጋር እኩል የሥራ ዘመን መኖሩ ሁሉም ተቋማት ሁልጊዜም እንዳዲስ እንዲጀምሩ ስለሚያደርግ መንግሥታዊ አሠራር ላይ ክፍተትም ውድቀትም ያመጣል፡፡ ሁሉም አባላቱ አዲስ ከሆኑ ደግሞ የምክር ቤቱ ውጤታማነት ይዋዥቃል፤ የታለመትን ሚናም ማሳካት ይገደዋል፡፡

በአጠቃላይ የብሔር ብሔረሰብና ሕዝቦች ለረጅም ዓመታት የታገሉት፣ የናፈቁትና የጠበቁት እራሳቸው የሚቆጣጠሩት በተለይም የአስፈጻሚውን አካል ለመፍጠር ነው፡፡ ሥርዓትን ለሁሉም በእኩልነት ለሁልጊዜም እንዲሆን አድርጎ ማበጀት የአባት ነው፡፡ የሥርዓቱን እንከን ደግሞ ለመገንዘብ የግድ የችግሩ በትር ካረፈብን በኋላ ሊሆን አይገባም፡፡

የብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ልዩነታቸውን እንደያዙ የሚወከሉበት ምክር ቤት ሥልጣኑም ሆነ የአወካከሉ ሥርዓት ለሉዓላዊ የሥልጣን ባልተቤቶች የሚመጥን አይደለምና! ‹‹አራት እግር ያለው ግመል እንኳን ያዳልጠዋል፡፡›› እንዲሉ ሐረሬዎች ዋናው ነገር ድጋሜ ማንሰራራቱና መነሳቱ፣ መስተካከሉና ውጤታማ እንዲሆን መትጋቱ ነው ቁም ነገሩ! ለምን ተሳሳትን ሳይሆን ስህተት ሲያጋጥም ማስተካከል ነው፡፡

አዘጋጁ፡- ጸሐፊውን በኢሜይል አድራሻቸው [email protected]  ማግኘት ይቻላል፡፡