ከሥርዓት ወደ ሥርዓት ሽርሽር

በጌታቸው አስፋው

ከ16ኛው እስከ 18ኛው ክፍለ ዘመን ታላላቅ ነጋዴዎች ከአገራቸው ድንበር ተሻግረው ከሌላ አገር ሰዎች ጋር ወርቅ፣ የውጭ ገንዘብና ሸቀጦችን የሚነጋገዱበት በውጭ ንግድ አትራፊነት መርህ የባላባታዊ ከበርቴ አገራዊ ብሔርተኛ ዘመነ ንግድ (መርካንታሊዝም) የኢኮኖሚ ሥርዓት በአውሮፓ የነገሠበት ዘመን ነበር፡፡ መርካንታሊዝም መርቻንት ወይም ነጋዴ ከሚለው የእንግሊዝኛ ቃል የተወሰደ ነው፡፡

ግለ ነፃነት ወይም ሊበራሊዝም አዳም ስሚዝ በ18ኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ ብሔርተኛ የዘመነ ንግድን ኢኮኖሚ ሥርዓት ተችቶና ነቅፎ በግለ ነፃነት ላይ የተመሠረተ ነፃ ገበያ ኢኮኖሚን የተነተነበት እስከ ሁለተኛው የዓለም ጦርነት ድረስ፣ ምዕራባውያን አገሮች የተመሩበትና ያቀነቅኑት የነበረ የካፒታሊዝም ኢኮኖሚ ሥርዓት ነው፡፡

እ.ኤ.አ. ከ1936 እስከ 1970ዎቹ ምዕራባውያኑ አገሮች በኬንስ ኢኮኖሚ አስተምሮ ከግለ ነፃነት ወይም ሊበራሊዝም ወደ መንግሥታዊ የብሔራዊ ኢኮኖሚ አስተዳደር ተሸጋገሩ፡፡ ከ1960ዎቹ ጀምሮ ጃፓንና ሌሎች በፍጥነት ያደጉ የደቡብና ምሥራቅ እስያ አገሮች፣ የቀድሞውን ዘመነ ንግድ በልማታዊ ብሔርተኛ የዳግም ዘመነ ንግድ ኢኮኖሚ ሥርዓት መልሰው አስቀጠሉ፡፡

ከ1970ዎቹ በኋላም ምዕራባውያኑ በመንግሥታዊ የኢኮኖሚ አስተዳደር የተቋረጠውን የቀድሞ ግለ ነፃነት (ሊበራሊዝም) ኢኮኖሚ ሥርዓት በእንግሊዝ፣ በአሜሪካ፣ በጀርመንና በአንዳንድ አለም ዓቀፍ ድርጅቶች መሪነት እንደገና በዳግም ግለ ነፃነት (ኒዮ ሊበራሊዝም) ሥርዓት መልሰው አስቀጠሉ፡፡

ስለሆነም ዘመነ ንግድም (መርካንታሊዝም) ሆነ ግለ ነፃነት (ሊበራሊዝም) በሌሎች የኢኮኖሚ አስተዳደር ሥርዓቶች ከተቋረጡ በኋላ እንደገና በመምጣታቸው፣ ዳግም ዘመነ ንግድ ወይም ኒዮ መርካንታሊዝምና ዳግም ግለ ነፃነት ወይም ኒዮ ሊበራሊዝም ተብለው ይታወቃሉ፡፡

እስከ ቅርብ ጊዜ ድረስም ልማታዊ ነን የሚሉት አገራዊ ብሔርተኛ ዳግም ዘመነ ንግድ አገሮች የራሳቸውን ሥርዓት ጥሩና ዓለም አቀፋዊ ዳግም ግለ ነፃነት ሥርዓትን መጥፎ አድርገው ይመለከቱ ነበር፡፡ በተቃራኒውም ዓለም አቀፋዊ ዳግም ግለ ነፃነት አገሮች ልማታዊ ዳግም ዘመነ ንግድ ሥርዓትን መጥፎና የራሳቸውን ሥርዓት ጥሩ አድርገው ይመለከቱ ነበር፡፡

ኢትዮጵያ እንኳ በውጭ ንግድ ገቢዋ ከወጪዋ በልጦ አትራፊ አገር ባትሆንም፣ እየከሰረችም ራሷን እንደ ሌሎቹ ልማታዊ አገራዊ ብሔርተኛ የዳግም ዘመነ ንግድ አገር  አድርጋ ቆጥራ የዳግም ግለ ነፃነት አገሮችን አክራሪ ነፃ ገበያውያን የሚል ስም ሰጥታ ታወግዝና ትኮንን ነበር፡፡

ከላይ እንደተመለከትነው የኢኮኖሚ አስተሳሰቦች ሁለት ጊዜ እንደታደሱ እንመለከታለን፡፡ በመጀመርያ ከግለ ነፃነት የነፃ ገበያ ኢኮኖሚ ሥርዓት በፊት የነበረው ብሔርተኛ ዘመነ ንግድ ሥርዓት፣ በልማታዊ መንግሥታት ከ1960ዎቹ ጀምሮ በብሔርተኛ ዳግም ዘመነ ንግድ ሥርዓተ ታደሰ፡፡ ሁለተኛ ከኬንስ መንግሥታዊ ኢኮኖሚ አስተዳደር በፊት የነበረው ግለ ነፃነት የነፃ ገበያ ኢኮኖሚ ሥርዓት ከ1980ዎቹ በኋላ ወደ ዳግም ግለ ነፃነት ሥርዓት ታደሰ፡፡

በዚህ ሰሞን ደግሞ በፍፁም ያልተጠበቀ ሦስተኛ የሽርሽር ለውጥ እየተመለከትን ነው፡፡ ታዳጊ አገሮች ልማታዊ ፍልስፍናቸውን እንደጨበጡ በምዕራባውያን አገሮች የዳግም ግለ ነፃነት ሥርዓት የግሎባላይዜሽን ፍልስፍና እምነት ጥለው የውጭ ቀጥታ መዋዕለ ንዋይን በማሳደድ ላይ እያሉ፣ የግሎባላይዜሽን ሰባኪዎች  ሜዳ ላይ ጥለዋቸው የዳግም ግለ ነፃነት ሥርዓትን ትተው ወደ ዳግም ብሔርተኛ ዘመነ ንግድ ሥርዓት ኮበለሉ፡፡   

‹የአሜሪካን ግዙ፣ አሜሪካውያንን ቅጠሩ› ብሎ ከመስበክም አልፈው ‹አሜሪካ ትቅደም በሚል መፈክር በውጭ መዋዕለንዋይ ያፈሰሳችሁ ወደ አገሮቹ ብትመለሱ የታክስ ዕረፍት ይሰጣችኋል፣ ከግሎባላይዜሽን ፍልስፍና ያፈነገጠ የተመራጩ የአሜሪካ ፕሬዚዳንት ዶናልድ ትራምፕ አዲስ አገራዊ ብሔርተኝነት ስሜት ተንፀባረቀ፡፡ ነጩ ቤተ መንግሥታቸው እንደገቡም የተናገሩትን ሁሉ በተግባርም እያሳዩ ነው፡፡ ዓለም አቀፍ የትብብር ግንኙነቶችን እየሻሩ ነው፡፡

የእንግሊዝ ጠቅላይ ሚኒስትር ቴሬዛ ሜየር ሰሞኑን በዳቮስ ስዊዘርላንድ ለዓለም የኢኮኖሚ መድረክ ባቀረቡት ሪፖርት፣ ‹‹እንግሊዝ ከአውሮፓ ኅብረት መውጣቷ መጥበብና ከግሎባላይዜሽን ማፈንገጥ ሳይሆን ገበያችንን ከአንድ አኅጉር ወደ ዓለም አቀፋዊነት ማስፋት ነው፤›› ቢሉም፣ ሚስጥሩ ግን በዳግም ዘመነ ንግድ የአገራዊ ብሔርተኝነት ስሜት የእንግሊዝን ጥቅም የማስፋት እንጂ፣ ዓለም አቀፋዊነትን ወይም (ግሎባላይዜሽንን) የሚያንፀባርቅ አይደለም፡፡

በሌሎች የአውሮፓና አሜሪካ አገሮችም ብሔርተኛ መሪዎች ሥልጣን እየያዙ ነው፡፡ ይህ ደግሞ በውጭ ቀጥታ መዋዕለ ንዋይ ማደግ ተስፋ ላደረጉና በግሎባላይዜሽን እምነት ለጣሉ፣ የኢንዱስትሪ ፓርክ ገንብተው ለሚጠባበቁ ታዳጊ አገሮች ተስፋ ሰጪ አይደለም፡፡ ተለምኖ የመጣው የሀብታም አገሮች መዋዕለ ንዋይ ጠግቦና ተንቀባሮ ሊሄድ ነው፡፡ አገርን ለማሳደግ እንደ ሌሎቹ አገራዊ ብሔርተኝነት ስሜት ሊያስፈልግ ነው፡፡

17 ዓመታት ኢትዮጵያን ያስተዳደሩት ሌተና ኮሎኔል መንግሥቱ ኃይለ ማርያም ከሐራሬ ከላኩት መጽሐፋቸው በፊት ጎሳቸውን ከእርሳቸውና ከቤተሰባቸው በቀር የማያውቅ የኢትዮጵያ ሕዝብ በጠባብነት አቀንቃኞች መቶ ዓመታት ወደ ኋላ ሄዶ ስለ ምኒሊክ ዘመን ማንነቱ እያሰበ የአገራዊ አብሮ የማደግ ስሜቱ ተኮላሸ፡፡ ለራሱ ብቻ እንጂ ለአገር የማይቆረቆር ሀብታም ተፈጠረ፣ የወጣቶች ዕጣ ፈንታ የጀበና ቡና ፋብሪካ ሆነ፡፡

ግሎባላይዜሽን ዓለምን እንደ አንድ መንደር በማየት ሠርቶና ነግዶ ማደር በድንበር አይታጠርም፣ ሰውና ካፒታል በመረጡት አገር ተዘዋውረው ይሥሩ፣ ሰው ሁሉ ከአገራዊ ብሔርተኝነት ስስት ይላቀቅ የሚል ይመስል ነበር፡፡

አሁን ግን ግሎባላይዜሽንን መጀመርያ ያቀነቀኑት እንግሊዝና አሜሪካ አገራዊ ብሔርተኝነትን ለማቀንቀንም የመጀመርያዎቹ ሆኑ፡፡ በሰው አገር ሄዶ የሌሎችን የተፈጥሮ ሀብትና ማዕድናት ተጠቅሞ በጥቂት ዓመታት ውስጥ የዓለምን ኢኮኖሚ በእጥፍ ያሳደገው ካፒታላቸው ወደኛው ይመለስ አሉ፡፡

እንደ ካፒታሉ ሙሉ የመዘዋወር ነፃነት ባይሰጠውም ከመጣ እንቀበለው በሚል ላላ ተደርጎ ተይዞ የነበረው የስደተኞች ጉዳይ፣ ምንም እንኳ ከፊሎቹ መንገድ ጠርገው ፅዳት አፅድተው ዝቅተኛ ሥራዎችን በሠሩ ለምን እንዳይመጡ እንከለክላቸዋለን ቢሉም፣ ስደተኞች ወደ አገራችን እንዳይመጡ ግንብ እንገነባለን በሚል የመጥበብ ስሜት ተተካ፡፡

የዚህ ዘመን የአውሮፓና የአሜሪካ መንግሥታትና መሪዎች ምርጫ በስስት የታጀበ ሆነ፡፡ የዳግም ግለ ነፃነት ወይም ኒዮ ሊበራሊዝም አቀንቃኞች በምርጫ እየወደቁ የዳግም ዘመነ ንግድ ወይም ኒዮ መርካንታሊዝም አቀንቃኞች በምርጫ እያሸነፉ ነው፡፡

የሩሲያ ፕሬዚዳንት ቭላድሚር ፑቲን የጥንቱን ኃያልና ገናናነት ናፋቂ ተብለው በሌሎች አገሮች መሪዎች ቢብጠለጠሉም፣ በአገራቸው ሰዎች ግን አገር ወዳድ ብሔርተኛ ተብለው ተወድሰዋል፡፡ አዲሱ የአሜሪካ ፕሬዚዳንትም ከዚህ አገር ወዳድ ብሔርተኛ ሰው ጋር እወዳጃለሁ ብለዋል፡፡

እንግሊዝ በአውሮፓ ኅብረት ውስጥ በመቆየት የግል ጥቅሜን ማስጠበቅ አልችልም ብላ በስስት ምክንያት ተገነጠለች፡፡ ተመራጩ የአሜሪካ ፕሬዚዳንት አሜሪካንን ለአሜሪካውያን ብቻ አደርጋለሁ በማለታቸው ለመመረጥ በቁ፡፡ በሌሎች የምዕራብ አገሮችም ተመሳሳይ ሁኔታ ይታያል፡፡

ሰዎች ሠልጥነናል፣ ሥልጣኔም ስሜታዊነትንና ጠባብነትን ያስወግዳል ካሉ ከዓመታት በኋላ እንደገና ስሜታዊና ጠባብ ሲሆኑ፣ ገና ካለመሠልጠናቸው  ባሻገር ውስጣዊ ማንነታቸውንም መመርመር ያስፈልጋል፡፡

ወትሮውንም ዳግም ዘመነ ንግድ ዳግም ግለ ነፃነት በሚሉ ሥርዓቶች ሽፋን ድብቅ ዓላማቸው የደሃ አገሮችን የተፈጥሮ ሀብት መበዝበዝ ኖሮ፣ ግሎባላይዜሽኑም አገራዊ ብሔርተኝነቱም እነርሱን የሚጠቅሙ ብቻ ሆኑ፡፡

በግሎባላይዜሽኑ ሀብታሞቹ ይበልጥ ከከበሩና ድሆቹም ይባስ ከደኸዩ በኋላ፣ የእነሱ ስምንት ሰዎች ሀብት የዓለምን ግማሽ (ሦስት ተኩል ቢሊዮን ሕዝብ) ሀብት ካከለ በኋላ የከበሩት ወደ የአገሮቻችን እንሰባሰብ ተባባሉ፡፡

በግሎባላይዜሽኑ የተማመነው የደሃ አገር ሕዝብ በሕይወት ለመቆየት እየተጠላም ቢሆን፣ በባህርና በበረሃ ወደ ከበርቴዎቹ ለሎሌነት መሰደድ ብቻ ነው ያተረፈው፡፡ ‹ሰውን ማመን ቀብሮ ነው› አለች ቀበሮ?

ከአዘጋጁ፡- ጽሑፉ የጸሐፊውን አመለካካት ብቻ የሚያንፀባርቅ ሲሆን፣ ጸሐፊውን በኢሜይል አድራሻቸው [email protected] ማግኘት ይቻላል፡፡