አዲሱን ድረ ገጽ ይሞክሩ!
አዲሱን ድረ ገጽ ይሞክሩ!

የብሔር ብሔረሰብና ሕዝብ ተዋረዳዊ ትርጉምና ሕገ መንግሥት ወጥነት

ውብሸት ሙላት

ብሔር፣ ብሔረሰብና ሕዝብ ማለት ምን እንደሆኑ መረዳት አንድም ሕገ መንግሥቱ ለመመለስ ወይንም ለማሳካት የሚፈልገውን ቁም ነገር ለመረዳት አንድም ኢትዮጵያ የአንድ ብሔር አገር (Nation-state) አለመሆኗንና ይልቁንም ባለብዝኃ ብሔሮች አገር (Multinational-state) መሆኗን ለመረዳት ያስችላል፡፡ በተጨማሪም ጎሳና ነገድን የመሳሰሉ ሌሎች ተያያዥ ጽንሰ ሐሳቦች ጋር ያሏቸውን ልዩነት ለማወቅም ያስችላል፡፡ በመሆኑም እነዚህ ሦስት ቃላት አንድ የሚያደርጋቸውን ባህርያት እንፈትሻለን፡፡ ቀጥሎም ያላቸውን ልዩነት እንመለከታለን፡፡ ይሁን እንጂ የዚህ ጽሑፍ ዓቢይ ግብ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ በተለይም አሥራ አንደኛው የብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች በዓል ጋር በተያያዘ በተለያዩ የመገናኛ ብዙኃን አውታሮች መወያያ፣ የአንዳንድ ባለሥልጣናትም የንግግራቸው ማጠንጠኛ እየሆነ ያለው የኢትዮጵያዊ ብሔርተኝነት ወይንም የኢትዮጵያዊነት መንፈስ ከእነዚህ ቡድኖች ትርጉምና ሕገ መንግሥታዊ ግንኙነት አንፃር ሊኖራቸው የሚችለውን ተሰናስሎሽ ለመረዳት የሚያስችል መሠረት ለመጣል ነው፡፡ ምናልባትም በተወሰነ መልኩ የእዚህ ቡድኖች ተዋረዳዊ ግንኙነት ለኢትዮጵያዊ ብሔርተኝነት ወይንም መንፈስ እንቅፋት ሊሆን የመቻሉን ጉዳይም ለማጤን እንዲረዳ በማሰብ ነው፡፡ እግረ መንገዱንም ብሔር ወይንም ብሔረሰብ ወይንም ሕዝብ ለመሆን የሚታገሉትን ማኅበረሰቦች ጉዳይ በቅጡ ለመረዳት በመደላድልነት በማገልገል ማድረግ ተጨማሪ ዓላማው ነው፡፡

የአንድምነትና የሦስትምነት አንድምታ

‹‹ብሔር፣ ብሔረሰብና ሕዝብ›› ሦስት ቃላት እንጂ አንድ ትርጉም ብቻ ያለው ሐረግ አይመስሉም፡፡ ይህንን በትክክል ለመረዳት በሕገ መንግሥቱ አርቃቂዎች  የተዘጋጀውን አጭር ማብራሪያ ማየቱ በቂ ነው፡፡ በማብራሪያው ላይ ‹‹በ’ብሔር’ ‘ብሔረሰብ’ና ‘ሕዝብ’ መካከል የመጠንና የስፋት ልዩነት ያለ ቢሆንም…›› ይላል፡፡ ልዩነታቸውን በማብራሪያው ላይ ባይዘረዝርም በደፈናው ‹‹የመጠንና ስፋት›› ልዩነት እንዳላቸው አስቀምጧል፡፡ በምሳሌነትም በአማራ ክልል ውስጥ የሚኖሩትን በተመለከተ ‹‹አማራን ብሔር››፣ ‹‹አገውን ብሔረሰብ›› እንዲሁም ‹‹ኦሮሞን ሕዝብ›› በማለት በአንቀጹ ማብራሪያ ላይ በመግለጽ በሦስቱ መካከል የመጠንና የስፋት ልዩነት እንዳላቸው ይጠቁማል፡፡ በተጨማሪም የኢትዮጵያ ውስጥ ያሉትን በጠቅላላው እንደ ምሳሌ ‹‹ኦሮሞን  ብሔር››፣ ‹‹አፋርን ብሔረሰብ››፣ ‹‹ኮሎን ሕዝብ›› በማለትም ማሳያውን ያጠናክራል፡፡

ከላይ ከተገለጸው የምንረዳው፣ መጠንና ስፋትን መሠረት ያደረገ በሦስቱ መካከል ልዩነት መኖሩን ከግንዛቤ በማስገባት ይመስላል ሕገ መንግሥቱ ላይ የተገለጹት፡፡ በመቀጠል ‹‹መጠንና ስፋት›› የሚሉት ምንን እንደሚያመለክቱና ሌሎች ብሔር፣ ብሔረሰብና ሕዝቦችን መለየት የሚያስችሉ ነጥቦችን እናያለን፡፡ በእርግጥ በሦስቱም መካከል መብታቸውን ተግባራዊ በማድረግ ላይ በሕግ የተቀመጠ ልዩነት እንደሌለ ከማብራሪያውም ከራሱ ከሕገ መንግሥቱም መረዳት ይቻላል፡፡ ነገር ግን በተግባር ሲታይ ልዩነት ያለው ስለሚመስል ልዩነታቸውን እናያለን፡፡

በሕገ መንግሥቱ ለሦስቱም አንድ ወጥ የሆነ ትርጉም ተሰጥቷቸዋል፡፡ ይኸውም፡- ‹‹ሰፋ ያለ የጋራ ጠባይ የሚያንፀባርቅ ባህል ወይም ተመሳሳይ ልምዶች ያላቸው፣ ሊግባቡበት የሚችሉበት ቋንቋ ያላቸው፣ የጋራ ወይም የተዛመደ ሕልውና አለን ብለው የሚምኑና የሥነ ልቦና አንድነት ያላቸውና በአብዛኛው በተያያዘ መልክዓ ምድር የሚኖሩ ናቸው፣›› ይላል፡፡

በክልል ሕገ መንግሥቶችም ቢሆን የተሰጠው ትርጉም ተመሳሳይ ነው፡፡ በተወሰኑት የክልል ሕገ መንግሥቶች ላይ ትርጉም የተሰጠው በአጠቃላይ ብሔር፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች በማለት ሳይሆን የብሔሩን ስም በመግለጽ ነው፡፡ ከዚህ ውጪ የአተረጓጎም ልዩነት አይታይባቸውም፡፡

ከላይ ከተገለጸው ትርጉም በመነሳት ብሔር፣ ብሔረሰብ ወይንም ሕዝብ ለመባል አምስት መሥፈርቶች መሟላት እንዳለባቸው እንረዳለን፡፡ እነዚህም፡-

  • ተመሳሳይ ባህል ወይም ልምዶች፣
  • መግባቢያ ቋንቋ፣
  • የጋራ ወይም የተዛመደ ሕልውና፣
  • የሥነ ልቦና አንድነትና
  • በአንድ በተያያዘ አካባቢ መኖር ናቸው፡፡

በመሆኑም በኢትዮጵያ ለብሔርነት ወይም ብሔረሰብነት ወይንም ሕዝብነት ጥያቄ የሚያቀርብ ቡድን ከላይ የተገለጹትን ማሟላት አለበት ማለት ነው፡፡ ከላይ ከተዘረዘሩት መሥፈርቶች መካከል ሦስቱ ለመለካት አስቸጋሪ ቢሆኑም የጋራ የሚያግባባቸው ቋንቋ መኖሩንና ተያያዥነት ባለው አካባቢ የሚኖሩ መሆኑን መለየት አስቸጋሪ አይደለም፡፡

ታሪካዊ አመጣጡን በጨረፍታ

ከላይ ስለተገለጹት መለኪያዎች አንዳንድ ነጥቦችን አንስተን ከመወያየታችን በፊት በ1960ቹ በተማሪው ዘንድ እንደ መለኪያ ይታዩ የነበሩትን በዋናነት ጆሴፍ ስታሊን የቀመራቸውን መመልከቱ ተገቢ ነው፡፡ ስለምስስሎሻቸውና ልዩነታቸው ብሎም የእኛን ሁኔታም የበለጠ ለመረዳት ያግዘናልና፡፡ ‘ብሔር’፣ በታሪክ ሒደት ውስጥ የተከሰተ ቋሚነት ያለው የሰዎች ማኅበረሰብ/ስብስብ ነው፡፡  በአንድ መልክዓ ምድራዊ ክልል ውስጥ የሚኖሩ፣ በኢኮኖሚያዊ ግንኙነቶች የተሳሰሩ፣ በአንድ ቋንቋ የሚጠቀሙ በጋራ ታሪካዊ ሒደት ውስጥ የወል ሥነ ልቦናዊ ገጽታዎችና ባህላዊ አመለካቶች ያሉት ነው፡፡

ከላይ ከተጠቀሰው ትርጉም ቢያንስ አምስት ነጥቦች ያሉት ሲሆን፣ እነዚህ ተጠቃለው ደግሞ ይህንን በታሪክ ሒደት ውስጥ የተከሰተ ቋሚነት ያለው ከፍተኛ ማኅበረሰብ ክፍል ይሰጡናል፡፡ ለነሌኒንና ስታሊን፣ ለብሔር መከሰት የካፒታሊዝም ሥርዓት መፈጠር ወሳኝ ነው፡፡ ፊውዳሊዝም መውደቅ አለበት፡፡ ይህ የማኅበረሰብ የዕድገት ደረጃ ለብሔርነት ቅድመ ሁኔታ ነው፡፡ እዚህ ደረጃ ላይ ያልደረሰ ማለትም በዋናነት በግብርና፣ በአርብቶ አደርነት ብቻ ኑሮው የተመሠረተ፣ የፋብሪካና የመሳሰሉትን ማምረቻዎች ባልተቤት የሆነ ካፒታሊስት ወይንም በወቅቱ አጠራር የቡርዣ መደብ በሌለበት ሁኔታ ብሔር የሚባል የለም ይላሉ፡፡

በ1960ቹ በኢትዮጵያ ውስጥ ብሔር አለ ወይንስ የለም የሚለው ትልቅ አተካራና ንትርክ ፈጥሮ እንደነበር በወቅቱ በየቦታው በሚገኙ የተማሪዎች ማኅበር ይታተሙ የነበሩትን መጽሔቶች ማየቱ በቂ ነው፡፡ በተለይም ፕሮፌሰር አንድርያስ እሸቴ በግልጽ ብሔር የሚባል አለመኖሩን፣ ሐጎስ ገብረየሱስና ዓለም ሀብቱ ደግሞ ገደምደም በማድረግ ይህንኑ አቋም ‹‹ታገል›› (Challenge) ተብሎ ይጠራ በነበረው መጽሔት ላይ አስረድተዋል፡፡ የፕሮፌሰር አንድርያስ አቋም፣ ‘የትኛውም ማኅበረሰብ ከነገድ አልዘለለም፤ ምክንያቱም በወቅቱ ወደ ካፒታሊዝም የተሸጋገረ ማለትም ፋብሪካዎችና የመሳሰሉት ድርጅቶች ያሉት ቢገነጠል እንደ አገር ሊቆም የሚችል አለመኖሩን በወቅቱ የነበረውን ነባራዊ ሁኔታ አስረጂ በማድረግ አቅርበዋል፡፡ ስለሆነም የትኛውም ነገድ የብሔርነት ደረጃ ላይ ስላልደረሰ የራሱን ዕድል የመወሰን መብትም ችሎታም የለውም’ በማለት በዚያን ወቅት ደምድመው ነበር፡፡

ጥላሁን ታከለ (ብርሃነ መስቀል ረዳ) ለእነአንድርያስ መልስ በማዘጋጀት ‘በኢትዮጵያ ውስጥ የፊውዳል ሥርዓቱ ስለበሰበሰ ማክተሚያው ደርሷል፤ ፊውዳሊዝም እዚህ ደረጃ ላይ ከደረሰ ሁሉም ነገዶች ብሔር ሆነዋል፡፡ አሊያም ብሔረሰቦች በፍጥነት ወደ ብሔር በመቀየር ሒደት ላይ ናቸው’ አለ፡፡ ስለሆነም ብሔሮች የራሳቸውን ዕድል የመወሰን ብሎም የመገንጠል መብት እንዳላቸው ሰፊ ክርክሩን አቅርቧል፡፡ ቱምቱ ሌንጮ (የአንድርስ እሸቴ የብዕር ስም) ለጥላሁን ታከለ መልስ፣ የመልስ መልስ በመጻፍ ከቀድሞው የበለጠ በማጠናከር ‘በወቅቱ ተጨባጭ ሁኔታ በኢትዮጵያ የራስን ዕድል በራስ መወሰን የሚችለው ጅምላው የኢትዮጵያ ሕዝብ መሆኑን፣ ትግሉም ፀረ ፊውዳልና ፀረ ኢምፔሪያሊዝም መሆን እንዳለበትና ክልላዊነት (አውራጃዊነት) ላይ መመሥረት እንዳለበት በማስረገጥና የጥላሁን ታከለ ጽሑፍ ስለኢትዮጵያ ያልተጻፈ’ በማለት ረጅም ክርክር ቀረበ፡፡

ከላይ ከቀረበው ክርክር እንደምንረዳው በወቅቱ ነገዶች ወደ ብሔርነት ደረጃ ‘ተቀይረዋል’ ወይንስ ‘አልተቀየሩም’ የሚለው ቢያንስ አከራካሪ እንደነበር ነው፡፡ ከላይ ከተጠቀሱት ቀደም ብሎ የተጻፈው የዋለልኝ መኮንን አጭር ጽሑፍ፣ ብሔሮች መኖራቸውን ዕውቅና ይሰጥና የራሳቸውን ዕድል ለመወሰን ግን የተለያዩ ቅድመ ሁኔታዎች መሟላት ያለባቸው መሆኑን፣ ብሔር ለመባል ገና ብዙ ነገሮች እንደሚቀሩ ፕሮፌሰር አንድርያስ፣ ብርሃነ መስቀል ደግሞ ‘ነገዶች ወደ ብሔር ስለተቀየሩ የራሳቸውን ዕድል በራሳቸው መወሰን ይችላሉ’ የሚል አቋም ነበራቸው፡፡ የዋለልኝን፣ የአንድርያስና የብርሃነ መስቀልን ጽሑፎችን ስናነጻጽርም የሦስቱም የተለያየ አረዳድ ይዘው እንደተሟገቱ እንገነዘባለን፡፡

ወደ መሥፈርቶቹ ስንመለስ የሚከተሉትን እናገኛለን፡፡

ሀ. የመጀመሪያው በአንድ መልክዓ ምድራዊ ክልል ውስጥ መኖር ነው፡፡

ለ. ሁለተኛው በኢኮኖሚያዊ ግንኙነቶቹ የሥራ ክፍፍል መኖር፣ ኢንዱስትሪም፣ እርሻም፣ ንግድም ወዘተ. የያዘ መሆኑ ነው፡፡ አንድ ማኅበረሰብ ብሔር ከሆነ አገር ለመሆን ዕጩ ነው ማለት ነው፡፡

ሐ. ሦስተኛው አንድ የተለየ ቋንቋ ያለው መሆን አለበት፡፡

መ. አራተኛው የወል ሥነ ልቦናዊ ገጽታዎችን ያዳበረ መሆን አለበት፡፡

ሠ. አንድ ዓይነት ባህል መኖር ደግሞ ሌላው መለኪያ ነው፡፡

ብሔር ስፋትና ቋሚነት ያለው በካፒታሊዝም ሒደት ውስጥ የተገኘ የሰዎች ከፍተኛ ማኅበረሰብ/ስብስብ ነው ብለናል፡፡ በታሪክ እንደታየው የፊውዳሊዝም ክፍፍል መወገድና ግዛቶች በኢኮኖሚያዊ ሰንሰለት ተያይዘው አንድ ብሔራዊ ገበያ መፍጠራቸው ለብሔር ጠንካራ መሠረት ሰጥቶታል፡፡ ብሔር እንዲከሰት ለሒደቱ መሪ የሆነው የቡርዧው መደብ ነው፡፡ መሥፈርቶቹን ተራ በተራ እንያቸው፣ በቋንቋ እንጀምር፡፡ በ1993 ዓ.ም. ለሕገ መንግሥት ጉዳዮች አጣሪ ጉባዔ የማንነት ይታወቅልን ጥያቄን በተመለከተ የሕግ አስተያየት እንዲሰጥበት ‹‹የባህረ ወርቅ መስመስ›› ማኅበረሰብ አቅርበው ነበር፡፡ ማኅበረሰቡ የሚግባቡትም ይሁን የጥንት ቋንቋቸው አማርኛ እንደሆነ አድርገው ነበር ያቀረቡት፡፡ ሌላው በቀላሉ ሊወሰን የሚችለው ደግሞ በአንድ አካባቢ የመኖር የአለመኖር ጉዳይ ነው፡፡ ከአብዛኛው ጥያቄ አቅራቢ ውስጥ በአንድ ቀበሌ ወይም ወረዳ ወይም አካባቢ ሰፍረው ካልተገኙ ማለትም በተለያዩ ቦታዎች በተበጣጠሰ አኳኋን ከሰፈሩ ጥያቄው ተቀባይነት ላይኖረው ይችላል ማለት ነው፡፡ ግን እዚህ ላይ አንድ ትችት መነሳቱ አይቀርም፡፡ አንድ አካባቢ ላይ ሰፍረው ባይገኙም፣ የራሳቸውን አስተዳደር ለመመሥረት ባይችሉምና ባይፈልጉም እንደ ብሔር ዕውቅና ለምን ይነፈጋሉ? በታሪክ፣ ብሔርተኝነትን ድንበር ገድቦት ሲቆም አልታየም፡፡ ራስን በራስ ለማስተዳደር በአንድ አካባቢ መኖር አስፈላጊ ሊሆን ይችላል፡፡ አገር ለመመሥረትም እንደዚሁ፡፡ አገር መመሥረት የማይችልን ወይንም ራሱን በራሱ ለማስተዳደር ያልፈለገን ማኅበረሰብ፣ በአንድ በተለየ አካባቢ መኖር ስላልቻለ ብሔር ወይንም ብሔረሰብ ወይንም ሕዝብ አይደላችሁም ማለት አመክንዮዓዊም አይደለም፡፡ ታሪክም የሚመሰክረው በተቃራኒው ነው፡፡ ለነገሩ ዕውቅና ማግኘት የግድ መስተዳድር ለማቋቋም ብቻ መሆን ያለበት አይመስልም፡፡ አስተዳደራዊ እርከን ከማቋቋም ውጭም ብዙ መብቶች አሉና፡፡

ከላይ ከተዘረዘሩት መሥፈርቶች ውስጥ ሦስቱ በጣም አስፈላጊ፣ ነገር ግን ለመወሰን እጅግ አስቸጋሪ ናቸው ብለናል፡፡ በመጀመሪያ የባህልና የልምዶችን ጉዳይ እንይ፡፡ አንድ የተለየ ስም ያለው ሕዝብ፣ የእኔ የሚለው የጥንት መኖሪያ ያለው፣ በአንድነት የሚተርከው አፈ ታሪክና ተረት፣ ትዝታና ተመሳሳይ ባህል ያለው እንዲሁም ከሕዝብ የሚመነጭ የጋራ መብትና ግዴታ ካለው ይህ ብሔር ነው የሚሉም ምሁራን አሉ፡፡ ይሁን እንጂ እነዚህ መለኪያዎች ብዙ ጊዜ ለጎሳና ለነገድ መለያነት ሊያገለግሉም ስለሚችሉ በመጠንና በስፋት ከፍ ላሉት ለብሔርና ለብሔረሰብ በቂ መለያዎች ላይሆኑ ይችላሉ፡፡ በተጨማሪም በተለይ በድንበር አካባቢ የሚኖሩ ሕዝቦች ባህላቸው ላይለያይ ይችላል፡፡ ለአብነት በኦሮሚያ ድንበር አካባቢ የሚኖሩ አማሮች ከአማራ ባህልና ልምዶች ይልቅ የኦሮሞ ባህልና ልምድ የበለጠ ሊያንፀባርቁ ይችላሉ፡፡ አሜሪካ ውስጥ የሚኖሩ ነባር ሬድ ኢንዲያንስ ከባህል አንፃር ከሌላው አሜሪካዊ የተለየ ባህል ላይኖራቸው ይችላል፡፡ ተመሳሳይ ጂንስ ለብሰው፣ በተመሳሳይ ቅላጼ እንግሊዝኛ ቋንቋ ተናግረው፣ ማክዶናልድ ዋና ምግባቸው ሆኖ ከማንነት አንፃር ግን ራሳቸውን ሌላ ብሔር/ማኅበረሰብ አድርገው ይቆጥራሉ፡፡ በመሆኑም ባህል ቁርጥ ያለ መለያ ሊሆን አይችልም፡፡ ነገር ግን በተጨማሪነት ለመለያነት አያገለግልም ማለት አይደለም፡፡ የተለየ ባህል ያላቸው የሉም ማለትም ደግሞ አይደለም፡፡

ሌላው የብሔር ማንነትን የሃይማኖት ተመሳሳይነት ወይንም መለያየት አይወስነውም፤ ሃይማኖትን መለወጥም ብዙም ከብሔር ማንነት ጋር ቁርኝት የለውም፡፡ ለምሳሌ አንድ ኦሮሞ ዋቀፌታን ትቶ የፕሮቴስታንት እምነት ቢከተል አንዱ የኦሮሞነት የጥንቱ መገለጫ ዋቀፌታ ቢሆንም ሃይማኖታዊ ለውጡ ለብሔሩ የሚኖረውን ታማኝነት አያሳጣውም፡፡ ቋንቋው ተቀይሮም፣ ባህሉ ተዋህዶም፣ ኢኮኖሚያዊ መገለጫዎቹም ቀርተው ብሔርና ብሔርተኝነት ሊኖር ይችላል፡፡ የቅማንት ሕዝብ በአብዛኛው አማርኛ መናገራቸው፣ ከጥንቱ የሕገ ልቦናዊ እምነት ወደ ክርስትናና ሌሎች ሃይማኖት መቀየራቸው የቅማንትነት ስሜታቸውን አለማጥፋቱን የማንነት ይታወቅልኝ ጥያቄ ማቅረባቸው ብሎም ዕውቅና ማግኘታቸው ለዚህ አስረጂ ነው፡፡ አራተኛው መሥፈርት፣ የጋራ ዘር ወይንም ህልውናን የተመለከተ ነው፡፡ አንዳንድ የዘርፉ ምሁራን ብሔር ማለት ‹‹የጋራ ዝርያ መጋራቱን የሚያምን በዛ ያለ ሕዝብ የያዘ ስብስብ ወይም ቡድን ነው፤›› በማለት ይተረጉሙታል፡፡ የጋራ ዝምድና አለኝ ብሎ ማሰቡ፣ በጋራ ‹‹ሆ›› ብሎ እንዲነሳና ተፅዕኖ ፈጣሪ እንዲሆን ያስችለዋልም፡፡ በጥንታዊው የአውሮፓውን የብሔር አረዳድ ብሔር ማለት ‹‹አንድ የጋራ የዘር ግንድ አለን በሚል ስህተት፤ እንዲሁም በጋራ የሚጠሏቸው ጎረቤቶች እንዳላቸው በማሰብ በእነዚህ አንድነትን የፈጠሩ ሰዎች የተሰባሰቡበት ቡድን ነው፤›› የሚል ነው፡፡ የአንድ ብሔር ተወላጆች እውነትም ይሁን ስህተት ከጋራ ዘራችን ከ’እንቶኔ’ ነው የመጣነው፤ እነ ‘እንቶኔ’ ደግሞ ጠላቶቻችን ናቸው በማለት የጋራ ጠላት በውስጣቸው ካሰረጹ፣ አንድ ጠንካራ ብሔር ለመሆን ይረዳል እንደማለት ነው፡፡ የጋራ የዘር ግንድ ባይኖርም የጋራ ጠላትን ግን ልሂቃኖች ሊፈጥሩት ይችላሉ፡፡ የጋራ ጠላት እንዳለው በማድረግ ብሔርተኝነትን መኮትኮት አደገኛ አካሄድ መሆኑን ማስረዳት ብዙም የሚያስፈልግ ስላልመሰለኝ ትቸዋለሁ፡፡

የመጨረሻው መሥፈርት ሥነ ልቦናን የተመለከተ ነው፡፡ አንዳንዶች ብሔር ማለት ‹‹በአብዛኛው የሥነ ልቦናና የአመለካከት ጉዳይ ነው፤›› ይላሉ፡፡ ተጨባጭ የሆነ መለያን አይፈልግም፡፡ በምሳሌ ለማብራራት ያህል አንድ አባትና እናቱ ኦሮሞ የሆነ ልጅ አዲስ አበባ ተወልዶ አደገ ብንልና ኦሮምኛ አይችልም፤ በባህልም ረገድም ባህሉ እንደ አዲስ አበቤው ቅልቅል እንጂ ቱባ የሆነውን የኦሮሞ ባህል አያውቅም እንበል፡፡ የብሔር ነገር የሥነ ልቦናና የአመለካከት ስለሆነ ይሄ ልጅ ‹‹ኦሮሞ ነኝ›› ማለቱን ወይንም መሆኑን አይተውም፡፡ በእርግጥም የብሔራቸውን ቋንቋ ሳያውቁ፣ ባህላዊ ክንዋኔዎችንም ሳይተገብሩ የብሔር ታማኝነታቸው፣ ማንነታቸው ግን ከወላጆቻቸው በደም ያገኙትን ብሔር የሆኑ እልፍ አዕላፍ ግለሰቦች እናገኛለን፡፡ ከላይ እንደተገለጸው እንደ አሜሪካ ባሉ አገሮች ምንም የባህልና የቋንቋ ልዩነት ሳይኖራቸው ሂዝ ፓኒክ፣ ሬድ ኢንዲያንስ ወዘተ. መሆናቸው ላይ ግን ፈጽሞ አይደራደሩም፡፡ የባህል ውህደት/ተመሳስሎሽም የሥነ ልቦና ውህደትን ላያመጣ ይችላል፡፡ ስለዚህ የብሔር ጉዳይ በዋናነት የአመለካከትና የሥነ ልቦና አንድነት ነው ብሎ መደምደም ይቻላል፡፡

ስለ ብሔር፣ ብሔረሰብና ሕዝብ በሕገ መንግሥቱ ላይ የተቀመጡት የጋራ መለያዎችን ካየን ልዩነታቸውን ደግሞ እንይ፡፡

ብሔር

ሶቬቶች ‹‹ብሔርን በታሪክ ሒደት ውስጥ የተከሰተ የሰዎች ስብስብ ነው፤›› ይላሉ፡፡ አንድ ብሔር በመጀመሪያ ደረጃ የሚለየው ባሉት የወል ቁሳዊ የኑሮ ሁኔታዎች ነው፡፡ በአንድ መልክዓ ምድራዊ ክልል ውስጥ መኖር በኢኮኖሚያዊ ግንኙነቶች መተሳሰር፣ በአንድ ቋንቋ መጠቀም በጋራ ታሪካዊ ሒደት ውስጥ የወል ሥነ ልቦናዊ ገጽታዎችና ባህላዊ አመለካቶች መከሰት የብሔር መሠረቶች እንደሆኑ ይገልጻሉ፡፡ ብሔር ስፋትና ቋሚነት ያለው፣ ማኅበረሰቡ የሚኖርበት ግዛቶች በኢኮኖሚያዊ ሰንሰለት ተያይዘው አንድ ብሔራዊ ገበያ መፍጠራቸው ለብሔር ጠንካራ መሠረት ይሰጠዋል፡፡ በኢኮኖሚያዊ ሁኔታ ራሱን የሚችል ተደርጎም ይቆጠራል፡፡ በስታሊን አተረጓጎምም ላይ የኢኮኖሚ ሁኔታ ትኩረት ተሰጥቶታል፡፡

ለሌኒን ለብሔር ዋና መለያዎቹ ሁለት መሥፈርቶች ናቸው፡፡ የመጀመሪያው በአንድ አካባቢ ሰፍሮ መገኘት ሲሆን፣ ሁለተኛው ደግሞ በኢኮኖሚ ራሳቸውን የሚችሉ መሆናቸው ናቸው፡፡ እነዚህ ለብሔርነት የሚያበቁ መለኪያዎች ይመስላሉ፡፡ ብሔር በመጠንም በስፋትም ከብሔረሰብ መብለጡን ለማሳየት የሚያገለግሉትም እነዚሁ ናቸው፡፡ ብሔር አገርን ለመመሥረት የሚችል ማኅበረሰብ ይመስላል፡፡ ብሔረሰብ በቁጥር እየበዛና በኢኮኖሚ ራሱን የሚችልበት ደረጃ ላይ ሲደርስ ወደ ብሔር ደረጃ ሊደርስ ይችላል፡፡ አንድ አገር ለአንድ ብሔር የሚለውም አረዳድና አካሄድ ላይ የተመሠረተ ነው ማለት ይቻላል፡፡

ብሔረሰብ

በሶቬቶች አተረጓጎም ‹‹ብሔረሰብ ከደም አንድነት ይልቅ የተመሠረተው በክልል፣ በቋንቋና በባህል አንድነት ላይ ነው፡፡ ብሔረሰብ የነገድ ከፍተኛ ደረጃ የሆነ የብዙ ነገዶች ውህደት ውጤት ነው፡፡›› በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ፣ የኢትዮጵያ ቋንቋዎች ጥናት ምርምር ማዕከል፣ ያሳተመው የ‹‹አማርኛ መዝገበ ቃላት›› ስለ ብሔረሰብ ምንነት በሰጠው ትርጓሜ ላይ ‘ከደም አንድነት ይልቅ ከላይ በተገለጹት የብዙ ነገዶች ውጤት አድርጎ ነው፡፡’ ይህ የራሱ የሆነ የሚኖርበት ቦታ ያለው፣ የቋንቋና የባህል አንድነትን ያሳደገ፣ በተወሰነ መልኩም ቢሆን ኢኮኖሚያዊ መሠረት ያለው ነው፡፡ ዋናው ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴ የተመሠረተው በግብርና ላይ ሲሆን፣ በመጠኑም ቢሆን ዕደ ጥበባዊ ኢኮኖሚን አስፋፍቷል፡፡ ከፍተኛ የሆነ የካፒታሊዝም እንቅስቃሴ አይታይበትም፡፡ ሆኖም ብሔረሰብ ዘላቂ ዕድሜ ያለው ማኅበረሰብ አይደለም የሚል ነው የተሰጠው ትንታኔ፡፡ በሶቬቶች አረዳድ ከፍ ያለ ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴ ለማሳየት የሚጥር፣ በማኅበራዊ ሥርዓት ከፍተኛ ጫና ውስጥ የገባ ማኅበረሰብ ነው፡፡ በሒደት የኢኮኖሚ ለውጥ እየተከሰተ ሲሄድ፣  ሰፋ ያሉ የኢኮኖሚ ግንኙነቶችን ሲፈጥር የብሔረሰብ ማንነቱን እየተወ ከፍ ወዳለ ደረጃ በመቀየር ብሔር ይሆናል ይላሉ፡፡

የብሔርና የብሔረሰብ ልዩነቶቹ ቀጭን ቢሆኑም በዋናነት መለያቸው ግን የፖለቲካዊ አቋምን የመወሰን ፍላጎት መኖርና አለመኖር ነው፡፡ የራስን ዕድል በራስ የመወሰን መብት አላቸው የሚሉት ብሔርን እንጂ ብሔረሰብን አይደለም፡፡ ሲጀመርም ፍላጎት እንዳለው ተደርጎ አይቆጠርም፡፡ በኢኮኖሚ እንደ አገር ወይም እንደ ራስ ገዛዊ ክልል መሆን የማይችል ከሆነ ብሔረሰብ እንጂ ብሔር አይደለም፡፡ ስለዚህ መለያ ተደርገው የሚወሰዱት የማኅበረሰቡ ፖለቲካዊና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች ተዳምረው ነው፡፡ ለምሳሌ አይሁዶች በፍልስጤም ላይ አገር ከመመሥረታቸው በፊት ብሔረሰብ፣ አገር ሲመሠርቱ ግን ወደ ብሔርነት ተቀየሩ ይላሉ፡፡ ይሁን እንጂ በአንድ አገር ውስጥ ብዙ ብሔሮችና ብሔረሰቦች የሚኖሩ ከሆነ ግን በሁለቱም መካከል ልዩነት የለምም ይላሉ፡፡

ሕዝብ

እንደ ሶቬቶች አረዳድ ሕዝብ በመጠንና በስፋት ከብሔረሰብ በታች ነው፡፡ የነገድ ውጤት ሊሆን ይችላል፡፡ በቁጥርም ያንሳል፤ በሥነ ልቦና ረገድም እንደ ብሔረሰብና ብሔር ጥብቅነት ወይንም አንድነት የለውም፡፡ በመሆኑም ብሔር ከፍተኛ፣ ብሔረሰብ መካከለኛና ሕዝብ ደግሞ ዝቅተኛ ደረጃ ላይ እንደሚገኝና በኢትዮጵያ ሕገ መንግሥትም የተቀመጠው ከዚሁ አረዳድ አንፃር ነው የሚሉም አሉ፡፡

የክልሎችና የፌዴራሉ ሕግጋተ መንግሥታት ተቃርኖ

የክልል ሕገ መንግሥቶችን ስንቃኝ ቢያንስ ብሔርና ብሔረሰብን በመለየት እንዳስቀመጡ እንረዳለን፡፡ የትግራይ ሕገ መንግሥት ትግሬን ብሔር ሲል ኢሮብና ኩናማን ብሔረሰቦች፣ የአማራ አማራን ብሔር ብሎ ሲጠራ አዊ፣ ኻምራንና ኦሮሞን ብሔረሰብ፣ የኦሮሚያ ኦሮሞን ብሔር፣ የኢትዮጵያ ሶማሊያ ሶማሌን ብሔር፣ የጋምቤላ አምስቱንም ብሔረሰብ ሲል፣ የሐረሬም ሐረሬን ብሔረሰብ ይላል፡፡ የሌሎቹም ተመሳሳይ ነው፡፡ እስከዚህ ድረስ ያተትነው ዋናው ነጥብ ሦስትነታቸውን ለማሳየት ነው፡፡ ሦስትነታቸው በዋናነት የሚመነጨው ከክልል ሕገ መንግሥታትና ከተግባር ነው፡፡ የፌደራሉ ሕገ መንግሥት ለሦስቱም ቃላት አንድ ትርጉም ከመስጠት የዘለለ ልዩነታቸውን የሚያስረዳ ነገር አላስቀመጠም፡፡ ይሁን እንጂ የቅደም ተከተላቸው አቀማመጥ ተዋረዳዊ መሆን የሚያሳየው ፍንጭ አለ፡፡

‹‹አናሳ ብሔረሰቦች›› የሚል አንድ ሐረግ በአንቀጽ 54(3) ላይ መግለጹም እንደዚሁ፡፡ አናሳ ብሔር አላለም፡፡ ብሔር ከሆነ አናሳ አይሆንም ሊሆን ይችላል፡፡ በእርግጥ አናሳ ሕዝብም አላለም፡፡ የመረጠው ብሔረሰብን ብቻ ነው፡፡ አንዱን ብቻ ለማመልከት ቢሆን ኖሮ ከላይ በተገለጸው ተዋረዳዊ አካሄድ መሠረት አናሳ ብሔረሰብና ሕዝቦች ሊል ይችል ነበር ብሎ መተርጎም ይቻላል፡፡ ምክንያቱም ሕዝብ ከብሔረሰብ በታች ነውና! ሁሉንም ለማመልከት ነው እንዳንልም ለምን እንደወትሮው አናሳ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦችም አላለም? ብሎ መጠየቅም ይቻላል:: ወይንም ደግሞ በሌሎች ሥነ ጽሑፎች የተለመደውን ቃል ለመጠቀም ነውም ማለት ይቻላል፡፡ ቢያንስ የተለያዩ ለመሆናቸው ግን ጠቋሚ ነው፡፡ የተለያዩ ስለመሆናቸው ከክልል ሕገ መንግሥታትም መረዳት ይቻላል ብለናል፡፡ ምክንያቱም ከላይ እንደገለጽኩት በአማራ ክልል አማራን ብሔር፣ ቀሪዎቹን ብሔረሰቦች ብሎ ይጠራል፡፡ ሌሎቹም እንደዚያው፡፡ እነዚህ ብሔር ተብለው የተጠሩት ክልል የመሠረቱ፣ በስማቸው ክልል መሰየሙን ልብ ይሏል፡፡ በትግራይ ክልል ቢያንስ ነባሮቹ የክልሉ ተወላጅ የሆኑት ኩናማና ኢሮብ ቢኖሩም የክልሉ ስም የትግራይ ክልል ተብሎ ነው የተሰየመው፡፡ ሁለቱን አያካትትም፡፡ በአማራ ክልልም እንደዚያው፡፡ በአፋርም ቢሆን ለአርጎባዎች ልዩ ወረዳ እንደሚኖራቸው ሕገ መንግሥቱ ቢገልጽም፣ የክልሉ ስም ያው የአፋር ብሔራዊ ክልላዊ መንግሥት ተብሎ ነው የሚጠራው፡፡

በእርግጥ የክልሎቹ ስሞች የፌዴራሉ ሕገ መንግሥት ሲፀድቅ ነው አብረው የፀደቁት፡፡ በዚህ በስም አወጣጥ ላይ ሕገ መንግሥቱ ሲፀድቅ የተወሰኑት ክልሎችን በተመለከተ፣ በተለይም ቤኒሻንጉል/ጉሙዝ፣ ጋምቤላንና ሶማሌ፣ አለመስማማት የነበረ ቢሆንም ኋላም ላይ ከሶማሊያ ክልል ውጭ (የኢትዮጵያ ሶማሌ ክልል) የተለወጠ ነገር የለም፡፡ የቤኒሻንጉል/ጉሙዝ በክልሉ ውስጥ ቢያንስ አምስት ነባር ብሔረሰቦች (በርታ/ቤኒሻንጉል፣ ጉሙዝ፣ ሺናሻ፣ ማኦና ኮሞ) መኖራቸው እየታወቀ ለምን በሁለቱ ስም ብቻ ይጠራል የሚል ነበር፡፡ በወቅቱ የተሰጠው መልስ የክልል ምክር ቤት ከፈለገ የክልሉ ሕገ መንግሥቱን ሲያፀድቅ ተወያይቶ መቀየር ይችላል ነበር፡፡ የጋምቤላው ወዲያውኑ ተስተካክሏል፡፡ ጋምቤላ ብቻ ሳይሆን የጋምቤላ ሕዝቦች ክልል እንዲባል ነበር፡፡ የሶማሊያም ከሶማሊያ ይልቅ ኦጋዴን ይባል የሚሉም ነበሩ፤ ሶማሌ የሚለው ኢትዮጵያ ውስጥ ያለውንና የውጪንም ሊጨምር ስለሚችል ስሙ ትክክል አይደለም የሚል ነበር፡፡ ከዓመታት በኋላ በቅርቡ የኢትዮጵያ ሶማሌ ክልል በሚል ተለውጧል፡፡

ከኢ ሕገ መንግሥታዊነት የመታደግ ፋይዳ

አንድነታቸው የሚገለጸው በዋናነት በሕግ ነው፡፡ የፌዴራሉ ሕገ መንግሥት አንድ ዓይነት ትርጉም እንዲኖራቸው በማድረጉ ተዋረዳዊ (Hirarchical) የሆነውን አረዳድ ለማስወገድ ሞክሯል፡፡ ሁለተኛም አንቀጽ 39 ላይ የተዘረዘሩትን መብቶች ከመጠቀምና የኢትዮጵያ የልዑላዊነት ባልተቤት ከመሆን አንፃር በሕግ ምንም ልዩነት የለውም፡፡ እንደ ሶቬቶች አረዳድ ተደርጎ አንቀጽ 39 ቢቀረጽ ኖሮ ግን የመገንጠል መብት የሚኖራቸው የተወሰኑት ይሆኑና ሌሎቹ ደግሞ ለአቅመ ብሔርነት ሲደርሱ ነበር ይሄንን መብታቻውን ማስከበር የሚችሉት፡፡ ራስ ገዝ መሆን የሚችሉትም እንደዚያው ነው፡፡ በመሆኑም ከላይ በተገለጠው መንገድ፣ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች እኩል ናቸው፡፡ አንድ ናቸው፡፡ ምንም እንኳን እኩል መብት እንዳላቸው ቢገለጽም በክልል ካላው አተገባበር የምንረዳው የተለያዩ መሆናቸውን ነው፡፡ አርቃቂዎቹ ሦስቱም በመጠንና በስፋት የተለያዩ መሆናቸውን ከተገነዘቡ ለምን ይህንኑ በሚያሳይ መልኩ ትርጉም አልሰጧቸውም? የሚል ጥያቄ ሊነሳ ይችላል፡፡ ወይንም ስለምን አንድ ብቻ ትርጉም ተሰጣቸው? ሊባል ይችላል፡፡ በእርግጥም ሆን ተብሎ ነው፣ የተለያየ ትርጉም ቢሰጣቸው የብሔር እኩልነትን ይንዳል፣ መልሱ እንዲሆን የታሰበው እኩልነት ነው፣ ልዩነትን ወይንም ተዋረዳዊነትን ለማምጣት አይደለም፣ እሱማ ድሮም ነበር፡፡ በተዋረዳዊ አረዳድና ተግባር የኢትዮጵያዊነትን መንፈስ ማምጣት ፈታኝ ነው፡፡ ስለሆነም ቅድሚያ ቢያንስ በሕግ እንኳን አንድ ወይንም እኩል መሆናቸው መቅደም አለበት፡፡

አዘጋጁ፡- ጸሐፊውን በኢሜይል አድራሻቸው [email protected] ማግኘት ይቻላል፡፡