አዲሱን ድረ ገጽ ይሞክሩ!
አዲሱን ድረ ገጽ ይሞክሩ!

የክልሎቹ ሕግ አውጪዎች

በውብሸት ሙላት

ኢትዮጵያ ድሮም ይሁን አሁን ካስቸገሯት ነገሮች ውስጥ አንዱ ከሕዝብ በላይ የሆነ፣ ጉልበተኛ የሕግ አስፈጻሚ መኖር ነው፡፡ ይህንን የመንግሥት አካል በሚፈለገው መጠን ሊቆጣጠረው የሚችል ሕግ አውጪና ተርጓሚ አለመኖር ነው፡፡ ስለሆነም የፖለቲካ ፓርቲና የአስፈጻሚውን የበላይነትን ወይንም አምባገነንነትን ሊገሩ የሚችሉ ተቋማትን ማስፈን ነው የኢትዮጵያ የሥልጣን ክፍፍል መነሻ መሆን ያለበት፡፡ ይኼ ደግሞ ለፌዴራሉ ብቻ ሳይሆን በክልሎችና ከዚያ በታች ለሚገኙ አስተዳዳር እርከኖችም ጭምር አስፈላጊ ነው፡፡

በፌዴራላዊ ሥርዓት ተዋረዳዊ የሥልጣን ክፍፍል መኖር የግድ ነው፡፡ በፌዴራሉና በክልሎች፣ በክልሎችና በሌሎች የአስተዳዳር እርከኖች (ዞን፣ ወረዳ፣ ቀበሌ ወዘተ.) መካከል ድንበሩ የተለየ የተግባርና የኃላፊነት ድርሻ ይኖራቸዋል፡፡ በየእርከኑ የሚገኙ መንግሥታት የራሳቸው ሕግ አውጪ፣ አስፈጻሚና ተርጓሚም ይኖራቸዋል፡፡ ክልሎች ሆነው እነዚህ ሦስት የመንግሥት አካላት ከሌላቸው ማለትም ክልላዊ ጉዳዮችን የሚመለከቱ ሕጎችን ማውጣት ካልቻሉ፣ የአስፈጻሚ አካላት በማደራጃት የማስፈጸም ሥልጣን ከተነፈጋቸው፣ ፍርድ ቤቶችን በማቋቋም ሕግ መተርጎም ከተከለከሉ፣ ሲጀመርም በሕገ መንግሥትም እንዳሉ አይቆጠሩም፡፡ ከማዕከላዊው መንግሥት በታች ያሉት ክልሎች አብዛኛዎች እነዚህ ሦስት የመንግሥት አካላት አሏቸው፡፡

የፌዴራላዊ ሥርዓት ዋናው መገለጫ ቢያንስ ሁለት ደረጃ ያላቸው መንግሥታት በአንድ አገር ውስጥ መገኘታቸው ነው፡፡ መንግሥት ስንል ቢያንስ የሕግ አውጪ፣ የአስፈጻሚና ተርጓሚ አካላትን የሚያካትት ነው፡፡ በበርካታ ፌዴራላዊ አገሮች እነዚህ ተቋማት በማዕከላዊውና  በክልሎች ለየብቻ ይቋቋማሉ፡፡ የዚህ መጣጥፍ ዋና ዓላማው የዘጠኙን ክልሎች የሕግ አውጪ አካላት እንዴት እንደተዋቀሩ እያነፃጸሩ ማስተዋወቅ ሆነ እግረ መንገዱን መዋቅራዊ እንከኖቻቸውን በማመላከት እንዴት ሊሻሻሉ እንደሚችሉ ይጠቁማል፡፡ ይሁን እንጂ ጭብጡን የበለጠ ለማብራራትና ፋይዳውንም ለመገንዝብ ይረዳ ዘንድ ስለ ሥልጣን ክፍፍል የተወሰነ ነጥቦችን እንመለከታለን፡፡

የሥልጣን ክፍፍል

ሕግ ማውጣትን፣ ማስፈጸምንና መተርጎምን ለተለያዩ አካላት መስጠት መንግሥታዊ ፈላጭ ቆራጭነትን፣ አምባገነንነትን፣ ማናለብኝነትንና የመሳሰሉትን እኩይ ተግባራት በመቀነስ የዜጎችን መብት ለማስጠበቅ ይጠቅማል፡፡ የሥልጣን ክፍፍል ዋናው ዓላማ የመንግሥትን ሥልጣን በመገደብ የዜጎችን ነፃነት ዋስትና እንዲኖረው ማድረግ ነው፡፡ ለእንግሊዛዊው ፈላስፋ ጆን ሎክ የሥልጣን ክፍፍል ማለት የሕግ አውጪውና የአስፈጻሚው አካላትን መለያየት ማለት ነው፡፡ በእርሱ ዘመንና ከዚያ በፊት የነበረው የእንግሊዝ ፍጹማዊና አምባገነናዊ የዘውድ አገዛዝን በመቃወም ሕግ የሚያወጣውን ሕግ ከሚያስፈጽመው በመለየት እንግሊዝን ከአጋጠማት ችግር ለማላቀቅ በመፍትሔነት ያቀረበው ነው፡፡ በመሆኑም የንጉሡን ሕግ የማውጣት ሥልጣን በመገደብ አስፈጻሚ (ተርጓሚውንም ይጨምራል-ለሎክ) ብቻ እንዲሆን ነው የሎክ አስተምህሮ፡፡ ይህ አስተምህሮው ከእሱ አስቀድሞ ገደብ አልባ ሥልጣን ያለው መንግሥትን በመደገፍ የሚታወቀውን ሌላውን እንግሊዛዊ ፈላስፋ ቶማስ ሆብስ፣ በመቃውምም ጭምር የተጻፈ ነው፡፡ ሆብስ ፍጹማዊ የዘውድ አገዛዝን ይደግፋል፡፡

የሥልጣን ክፍፍል ለፈረንሳዊው ሞንቴስኪዩ ደግሞ የዳኝነት (የተርጓሚውን) ተቋምም ይጨምራል፡፡ ሦስቱም መለያየት አለባቸው፡፡ ይሁን እንጂ ምንም ዓይነት ግንኙነት ሳይኖር ሥርዓት አልበኝነትን መፍጠር ማለት አይደለም፡፡ አንዱ ሌላውን የሚቆጣጠርበት አሠራር መኖርንም ይጠይቃል፡፡ በመሆኑም የሥልጣን ክፍፍል ስንል ሞንቴስኪዩ ባሰፈረው ዓይነት ሦስቱንም የመንግሥት ተግባራት በተለያዩ ተቋማት መፈጸምን የሚመለከት  ነው፡፡

የሕዝብ ሉዓላዊነት ሊረጋገጥ የሚችለው ሉዓላዊ በሆነ ንጉሠ ነገሥት ሳይሆን ሕዝብ ወዶና ፈቅዶ በሚመረጣቸውና በሚያወርዳቸው እንደራሴዎች የሚዋቀር ፓርላማ ነው ብሎ ነው ሞንቴስኪዩ የሚያምነው፡፡ ይሁን እንጂ የሥልጣንን ክፍፍል በተመለከተ በዓለማችን ላይ በዋናነት ሦስት ዓይነት ፈለጎች አሉ፡፡ አንዱ የዌስትሜኒስቴር /የእንግሊዝ/፣ ሌላው የአሜሪካ ሲሆን ሦስተኛው የሁለቱን ቅይጥ የሆነው ነው፡፡ 

በ1688 ዓ.ም. በእንግሊዝ አብዮት ከመካሄዱ አስቀድሞ በአገሪቱ ሰፍኖ የነበረውን ፍጹማዊ የዘውድ አገዛዝን (Absolute Monarchy) ወደ ሕገ መንግሥታዊ ንጉሣዊነት (Constitutional Monarchy) በመቀየር ሥልጣኑን በመገደብ እንዲሁም ተፈጥሯዊ የሆኑ የሰው ልጆች መብቶችን ማስከበርን ታሳቢ ያደረገ ነው፡፡ የእንግሊዙ ሥርዓት ፓርላሜንታሪያዊ ሲሆን፣ አስፈጻሚው ውስጥ የሚገኙ ሹመኞች/ሚኒስትሮች ሕግ አውጪው ውስጥ ይኖራሉ፡፡ በእንግሊዙ አካሄድ፣ ሚኒስትሮች የፓርላማ አባላት ስለሆኑ ለዚሁ ምክር ቤት ተጠሪነት እንዲኖርባቸው ያደርጋል፡፡ በሚያስተዳድሩት መሥሪያ ቤት የሚያጋጥማቸውን ችግር መነሻ በማድረግ በቀላሉ ረቂቅ ሕግ የማቅረብ ዕድልን ይሰጣል፡፡

በ1775 ዓ.ም. ከእንግሊዝ ቅኝ ግዛት ነፃ መውጣትን ተከትሎ ኋላ ላይም በሕገ መንግሥቱ ዋስትና ያገኘው ሦስቱም የመንግሥት አካላት ፍጹም የተለያዩ አንዱ ውስጥ ያለ ሰው ሌላው ጋር እንዳይገናኝ የሚያደርገው የፕሬዚዳንታዊ የመንግሥት አወቃቀር ነው፡፡ ሕግ የሚያወጣው ከአስፈጻሚው ወይንም ከተርጓሚው ጋር የሚቀላቀልበትን ሁኔታ አስቀርተዋል፡፡ አንዱ ሌላውን የሚቆጣጠርበትን መንገድ የተሻለ ለማድረግ ችለዋል፡፡ ሌሎች አገሮች ደግሞ የሁለቱን ጠንካራ ጎኖች ወይንም ከነባራዊ ሁኔታዎቻቻው ጋር እንዲጣጣሙ በማድረግ ያወጧቸው ናቸው፡፡ በተለይም እንደ እንግሊዝ ፓርላሜንታዊ፣ እንደ አሜሪካ ፌዴራላዊ የሆኑት ናቸው፡፡ አውስትራሊያ፣ ካናዳ፣ ሌሎችም በዚህ ምድብ ሥር የሚካተቱ አሉ፡፡ በተጨማሪም ፕሬዚዳንትና ጠቅላይ ሚኒስትር ያላቸው አገሮችም በዚሁ ሥር ይካተታሉ፡፡

በፌዴራላዊ ሥርዓት፣ የማዕከላዊው መንግሥት አወቃቀር በክልሎች ላይ ተፅዕኖ ሊያደርግ እንደሚችል ይገመታል፡፡ ብዙ ጊዜ የማዕከላዊውን ቅርጸ መንግሥት መከተልም የተለመደ ነው፡፡ በኢትዮጵያም ቢሆን የሆነው ይኼው ነው፡፡ በተለይ ደግሞ ከክልሎቹ አስቀድመው ሉዓላዊ አገሮች ካልነበሩና የራሳቸው ሕገ መንግሥት ካልነበራቸው የተፅዕኖው ደረጃ ክፍተኛ መሆኑ አይቀሬ ነው፡፡ ኢትዮጵያ ምንም እንኳን እንደ ኢሕአዴግ ኦፊሴላዊ አቋምና እንደ ሕገ መንግሥቱ መግቢያ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ወደውና ፈቅደው መሠረቷት እንጂ ፈራርሳ ነበር ወይንም ለመበታተንም ሆነ እንደ አንድ አገር ለመቀጠል መስቀለኛ መንገድ ላይ እንደነበረች ቢገለጽም፣ ኢትዮጵያ እንደ አንድ ሉዓላዊ አገር ክልሎች ከመዋቀራቸው አስቀድማ ነበረች፡፡ በ1987 ዓ.ም. በሕገ መንግሥቱ አማካይነት ፌዴራላዊ ሆነች፡፡ ይህን ተከትሎም ክልሎች የየራሳቸውን ሕገ መንግሥት አጸደቁ፡፡ በመሆኑም የፌዴራሉ ሕገ መንግሥት ቅርጽና አወቃቀር የክልሎቹ ላይ ከፍተኛ ተፅዕኖ መፍጠሩ ግልጽ ነው፡፡ የፌዴራሉ መንግሥት፣ ዴሞክራሲያዊ፣ ሪፐብሊካዊና ፓርላሜንታሪያዊ መሆኑ በግልጽ ተደንግጓል፡፡

የክልሎቹን የመንግሥት አወቃቀር በምናጤንበት ጊዜ ‹‹ይህ ሕገ መንግሥት ዴሞክራሲያዊ አወቃቀርን ይደነግጋል፤ ወይንም እንዲህ ተብሎ የሚጠራ ዴሞክራሲዊ መዋቅር ያለው መንግሥት በዚህ ሕገ መንግሥት ተመሥርቷል፤›› ከማለት ውጭ ሌሎች መገለጫዎችን አላካተቱም፡፡ ይሁን እንጂ የክልሎቹ መንግሥታት ፓርላሜንታዊ መሆናቸውን በቀላሉ መገንዘብ ይቻላል፡፡ ሪፐብሊካዊ ናቸውም አይደሉም ለማለት ደግሞ እንደ ፌዴራሉ መንግሥት ‹‹ፕሬዚዳንት›› ስለሌላቸው በዘር ይሁን በሌላ መንገድ የሚገኝ ሥልጣን የለም፡፡

ፓርላሜንታሪያዊነታቸው

ክልሎቹ እንደ ፌዴራሉ መንግሥት ሁሉ በየአምስት ዓመቱ በሚደረግ ምርጫ ምክር ቤቶቻቸውን ይመርጣሉ፡፡ ቀጥሎም ከምክር ቤቱ ውስጥ አብላጫ መቀመጫ ያገኘው በፖለቲካ ድርጅት አቅራቢነት፣ ከአባላቱ መካከል፣ ርዕሰ መስተዳዳሩ ይሰየማል፡፡ ርዕሰ መስተዳደሩም በተራው የመስተዳድሩን (የአስፈጻሚውን አካል) ምክር ቤት ያቋቁማል፡፡ የመስተዳደሩ ምክር ቤት ተጠሪነቱ ለክልሉ ርዕሰ መስተዳድርና በሚወስነው ውሳኔ ደግሞ ለክልሉ ምክር ቤት ተጠሪነት አለበት፡፡ ከክልል በታች የሚገኙትም የአስተዳደር እርከኖች ይሄንኑ አካሄድ የተከተሉ ናቸው፡፡ በመሆኑም ሕግ አውጪው ምክር ቤትና አስፈጻሚውም ውስጥ የሚሠሩ ሰዎች ይኖራሉ፡፡ ሕግ የማውጣት ተግባር በዋናነት የፓርላማው ቢሆንም፣ አስፈጻሚው አካል በውክልና የሚያወጣቸው ሕጎች (ደንብና መመርያ) እየበዙ በመምጣቱ የሕግ አውጪው ሚና እየኮሰሰ እንዲመጣ አድርጎታል፡፡ ይህ ደግሞ በኢትዮጵያ ሲሆን፣ የበለጠ እውነት ነው፡፡ በክልሎች ላይ ሲሆን እጅግ የበለጠ እውነት ነው፡፡ የክልል ፓርላማ የሚባል አለ እንዴ ሳያስብል አይቀርም፡፡ ካቢኔው በሕግ አውጪው ላይ ከፍተኛ ጫና ፈጥሯል፡፡ እርግጥ ጫና መፍጠር ፓርላሜንታዊ አሠራርን በሚከተሉ ብዙ አገሮች ላይ የተለመደ ነው፡፡ ይሁን እንጂ የጫናው መጠን ከአገር አገር ይለያያል፡፡ አንድ የፖለቲካ ፓርቲ ብቻ በተሞሉ ምክር ቤቶች መበርታቱ የአደባባይ ምስጢር ነው፡፡

ሕግ አስፈጻሚው ከማስፈጸም በዘለለ በቀጥታም ሆነ በውክልና ሕግ እያወጣ ራሱ የማስፈጸም ድርጊት ውስጥ እንዳለ አይተናል፡፡ በኢትዮጵያ ደግሞ ሕገ መንግሥት የመተርጎም ሥራ የሚያከናውነውም ውስጥ አለበት፡፡ በመሆኑም ሕግ ከመተርጎምም ላይ ቀንሶ ወስዷል፤ ወይንም ተሰጥቶታል፡፡ ፍርድ ቤቶቻችን የተቀነሰ የሕግ ተርጓሚነት ሚና ነው ያላቸው፣ ሕግ አውጪውንም ተርጓሚውም አይቅርብኝ ያለው ሕግ አስፈጻሚ፣ በክልሎቹም በተመሳሳይ ሁኔታ ተደግሟል፡፡ ዴሞክራሲን ለማስፈን፣ ሥልጣንን ለመግራት፣ የሕግ የበላይነትን ለማረጋገጥ፣ ዜጎች በሕግ ላይ የደኅንነት ስሜት እንዲሰማቸው የሚያግዝ ቢሆን ‹‹እሰየው›› ነበር፡፡

ሕግ አውጪ ምክር ቤቶች በክልል

በአሜሪካ፣ ከኔብራስካ በስተቀር ሁሉም ግዛቶች ባለ ሁለት ምክር ቤቶች ናቸው፡፡ ሁሉቱም ምክር ቤቶች ሕግ የማውጣት ሥልጣን አላቸው፡፡ ማንኛውም ሕግ ሲወጣ በቅድሚያ በሕግ መምሪያው (የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት) በአብላጫ ድምፅ መጽደቅ አለበት፡፡ ቀጥሎ በሕግ መወሰኛው (በሴኔት/ላይኛው ምክር ቤት) በአብላጫ ድምፅ በድጋሜ መጽደቅ አለበት፡፡ እነዚህ ምክር ቤቶች ያወጧቸውን ሕጎች ከመጽደቃቸው በፊት የግዛቶቹ ገዥ ውድቅ ማድረግ የሚያስችል (Gubernatorial veto) አለው፡፡ ውድቅ ከተደረገ፣ ሁለቱም ምክር ቤቶች በጋራ ተሰብስበው በሁለት ሦስተኛ ድምፅ ገዥው ውድቅ ያደረገውን ሕግ እንደገና ሊያጸድቁት ይችላሉ፡፡ በመሆኑም፣ ግዛቶቹም እንደ ፌዴራሉ መንግሥት ፕሬዚዳንታዊ ናቸው ማለት ይቻላል፡፡

ጀርመን የሚገኙ ክልሎች ደግሞ ከአሜሪካ በተለየ ሁኔታ አንድ ምክር ቤት ብቻ አላቸው፡፡ ባቫሪያ የሚባለው ክልል ብቻ እ.ኤ.አ. በ1998 በሕዝበ ውሳኔ እስከሚፈርስ ድረስ ሁለት ምክር ቤት ነበረው፡፡ በሕገ መንግሥቱ ለፌዴራሉ ባልተሰጡት ጉዳዮች ማለትም ለክልሎች በተተውትና በጋራ ሥልጣናቸው ላይ ሕግ ያወጣሉ፡፡ የጋራ ሥልጣናቸው ላይ በሚያወጧቸው ሕጎች የክልሎቹና የፌዴራሉ ከተጋጩ የፌዴራሉ ይጸናል፤ የክልሎቹ ውድቅ ይደረጋል፡፡ በጀርመን የፌዴራሉ ፓርላማ በዋናነት ሕግ የማውጣት ኃላፊነት ያለው ሲሆን ክልሎች ደግሞ ያስፈጽማሉ፡፡

በአውስትራሊያ ሁሉም ግዛቶች ከኩዊንስላንድ በስተቀር ሁለት ምክር ቤቶች አሏቸው፡፡ በኩዊንስላንድ ላይኛው ምክር ቤት እንዲፈርስ ራሱ ምክር ቤቱ ወስኗል፤ ወይንም ራሱን በራሱ አጥፍቷል፡፡ በቀሪዎቹ ግዛቶች ያሉት ሁለቱም ምክር ቤቶች ሕግ  የማውጣት ሥልጣን አላቸው፡፡ ምክር ቤቶቹ ዓይነተኛ ተግባራቸው የፖሊሲ ጉዳዮች መከራከሪያ መድረክ ሆኖ ማገልገልና ሕግ ማውጣት ነው፡፡ ይሁን እንጂ እንደ አሜሪካ ፕሬዚዳንታዊ ሳይሆኑ ፓርላሜንታሪያዊ ናቸው፡፡ በበርካታ አገሮች የሚገኙ ምክር ቤቶች፣ ለአባላቶቻቸው የተሟላ ቢሮ በማዘጋጀት በሚወጡት ሕጎች ላይ ምርምር እንዲያደርጉ ያመቻቹላቸዋል፡፡ በተለያዩ ጉዳዮች ላይ የሚያማክሯቸውን ሰዎችንም ለመቅጠር ወይንም ምክር እንዲገኙ ይፈቀድላቸዋል፡፡ ስለሚወጡ ሕጎች ማብራሪያም ሆነ ጥናትና ምርምር የሚደርጉላቸውን ረዳቶች መቅጠር ይፈቀድላቸዋል፡፡ በእንዲህ ዓይነት ሁኔታ ከተዘጋጁ በኋላ ረቂቅ ሕጎች ለውይይት ሲቀርቡ ውጤታማ ተሳትፎ በማድረግ ውክልና የሰጣቸው ሕዝብ  በተገቢው ሁኔታ ጥቅሙን ለማስጠበቅ ይጥራሉ፡፡ ወደ እኛ ስንመጣ ለምክር ቤት አባልነት የትምህርት ዝግጅት እንደ መሥፈርት ባይወሰድም እንኳን፣ የሚያወጡትን ሕግ አስቀድመው በቅጡ ተገንዝበው ጥቅምና ጉዳቱን መመዘን እንዲችሉ የሚታገዙበት አሠራር የለም፡፡ በክልል ምክር ቤቶች ደግሞ በዓመት ሁለት ወይንም ሦስት ጊዜ በጣት ለሚቆጠሩ ቀናት ተሰብስበው የክልሉን ከፍተኛ የፖለቲካ ሥልጣን ይወጣሉ ማለት ዘበት ነው፡፡ ለሕዝቡ የሚመክሩ መሆናቸውም ያጠራጥራል፡፡ ምክንያቱም ለሕዝቡ ለመምከር የሚያስችል አደረጃጀትም አዘገጃጀትም የላቸውም፡፡

ከሐረርና ከደቡብ ውጭ ያሉት ሰባቱ ክልሎች አንድ የክልል ሕግ አውጪ ምክር ቤት ብቻ ነው ያላቸው፡፡ ስያሜያቸውም ቢሆን ከኦሮሚያ ክልል በስተቀር ሁሉም ተመሳሳይ ነው፡፡ የኦሮሚያ ጨፌ ይባላል፡፡ እነዚህ ምክር ቤቶች በክልል ጉዳዮች ከፍተኛ የፖለቲካ ሥልጣን ባለቤትና ሕግ አውጪም ናቸው፡፡ በፌዴራሉ ሕገ መንግሥት ለክልሎች በተሰጡት ጉዳዮች ላይ ሕግ ያወጣሉ፡፡ አስፈጻሚውን ይቆጣጠራሉ፡፡

ያላወጡትን ሕግ መጠቀም

በክልሎች ሥልጣን ሥር ካሉት ውስጥ ጥቂቶቹ የሚከተሉት ይገኙበታል፡፡ የሰዎች፣ የቤተሰብ፣ የውርስ፣ የንብረት፣ የውል፣ ከውል ውጭ ያሉ ጉዳዮች፣ የፍትሐ ብሔር ሥነ ሥርዓት፣ የማስረጃ፣ የአስተዳደር ሕጎች ጥቂቶቹ ናቸው፡፡ ይሁን እንጂ ብዙዎቹ ክልሎች ከቤተሰብ ሕግ በስተቀር ሌሎቹን የሚመለከቱ ሕግጋት አላወጡም፡፡ በአፄ ኃይለ ሥላሴ ዘመን ለመላው ኢትዮጵያ የወጡትን ሕጎች እንዳሉ የፌዴራሉ መንግሥት እንዳደረገው ሁሉ፣ ይጠቀሙባቸዋል፡፡ እነዚህን ሊወርስ የሚችለው የፌዴራሉ መንግሥት ነው፡፡ ምናልባት ክልሎችም ሕግ እስከሚያወጡ ወይንም ደግሞ መለወጥ ሳያስፈልግ ክልሎቹ በአዋጅ ቢቀበሏቸው የክልል ሕግም ሊሆኑ ይችሉ ነበር፡፡ ነገር ግን በአሃዳዊ ሥርዓት ወቅት የነበረውን የሕግ አጠቃቀም አሁንም ቀጥለውበታል፡፡ በመሆኑም ክልሎቹ ያላወጡትን ወይንም የራሳቸው ያልሆነን ሕግ በመጠቀም እየዳኙ ነው፡፡ ራሱን ችሎ የወጣ የማስረጃና የአስተዳደር ሕጎችን በተመለከተ በቀደሙት ሥርዓትም ከረቂቅነት ባለፈ ባለመዘጋጀታቸው፣ አሁንም ቢሆን የፌዴራሉ መንግሥትም ሌላ ረቂቅ ከማዘጋጅት ባለፈ ሕግ አላወጣም፡፡ የፌዴራሉ ስለሌለው የክልሎቹም አላወጡም፤ የላቸውምም፡፡

ሕግ አውጪውን በሁለት ምክር ቤት ለማደራጀት እንደ ዋና ምክንያት ተደርገው ከሚወሰደው፣ አንዱ ምክር ቤት ብቻ በችኮላ ሕግ በማውጣት የዜጎችንና የተለያዩ የማኅበረሰብ ክፍሎችን መብት እንዳይደፈጠጥ፣ ሌላው ምክር ቤት በድጋሜ እንዲመክርበትና እንዲዘክርበት ፋታ ስለሚሰጥ ለዴሞክራሲ ሥርዓት መበልጸግ የበለጠ ስለሚረዳ ነው፡፡ የኢትዮጵያ ግን የፌዴሬሽን ምክር ቤትም ይሁን የሐረርና የደቡብ ክልሎች ይህንን ዓይነት ሚና የላቸውም፡፡

የምክር ቤቶቹ አወቃቀር፡ የሐረርና የደቡብ መንገድ

የሐረሪ ክልል ሕገ መንግሥት የሕግ አውጪውን በተመለከተ የተለየ አካሄድ መርጧል፡፡ የሐረሪ ሕዝብ ክልል ምክር ቤት ከሁለት ጉባዔዎች (ምክር ቤቶች) የተመሠረተ ነው፡፡ እነሱም የሕዝብ ተወካዮችና የሐረሪ ብሔራዊ ጉባዔ ናቸው፡፡ የሕዝብ ተወካዮች ጉባዔ  22 አባላት የሚኖሩት ሲሆን፣ ከእነዚህ ውስጥ አራቱ ከጀጎል የምርጫ ክልል ውስጥ የሚመረጡ ሲሆን፣ ቀሪዎቹ ደግሞ ከጀጎል ውጭ ካለው የክልሉ የምርጫ ጣቢያዎች ይመረጣሉ፡፡ ይህ ጉባዔ የክልሉን ማኅበራዊና ኢኮኖሚያዊ ፖሊሲዎችን፣ የግብርና የታክስ አዋጆችን ያመነጫል፡፡ የክልሉን በጀት ይገመግማል፤ ከዚያም ለምክር ቤቱ ያቀርባል፤ ያስጸድቃል፡፡ የምክር ቤቱን አፈ ጉባዔውም ይጠቁማል፡፡

የሐረሪ ብሔራዊ ጉባዔ የሚባለው ደግሞ 14 አባላት ያሉት ሲሆን፣ ከክልሉ ውስጥም ይሁን በየትኛውም የአገሪቱ ክፍል ውስጥ ከሚገኙ ሐረሪዎች ብቻ የሚመረጡበት ጉባዔ ነው፡፡ ይህ ጉባዔ የሐረሪ ብሔረሰብን ቋንቋ፣ ባህል፣ ታሪክ፣ መስጊድና አድባራት፣ የመቃብር ቦታዎችና ቅርፃ ቅርፆች የሚመለከቱ ሕጎችን፣ መመርያዎችንና ፖሊሲዎችን ያወጣል፤ የብሔረሰቡን የራስን ዕድል በራስ የመወሰን መብትን ተግባራዊ ያደርጋል፡፡ ክልሉን ፕሬዚዳንትና ምክትል አፈ ጉባዔ ይጠቁማል፡፡ እነዚህ ሁለቱ ጉባዔዎች የሚመሠርቱት ምክር ቤት ደግሞ በቀሪ ጉዳዮች ላይ ሕግ የሚያወጣ ብሎም የክልሉ ከፍተኛ የሥልጣን አካል ነው፡፡

የሐረሪ ክልል እንዲህ ዓይነት የምርጫ ሕግ የማውጣት ሥልጣን የመኖሩ ጉዳይ አጠያያቂ ነው፡፡ የምርጫ ሕግና የፖለቲካ መብቶችን በተመለከተ ሕግ ማውጣት የሚችለው የፌዴራሉ መንግሥት ማለትም የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ነው፡፡ ደንብና መመርያ በውክልና ሊያወጣ የሚችለውም ቢሆን የምርጫ ቦርድ እንጂ የሚኒስትሮች ምክር ቤት እንኳን አይደለም፡፡ በተለይ ደግሞ ከክልሉ ውጪ ከሚኖሩ ሐረሪዎች የክልሉን ሕግ አውጪ አካላት መምረጥ ለፖለቲካ ፓርቲዎችም አስቸጋሪ ነው፡፡ ከምርጫ ሕጉም ጋር ይቃረናል፡፡ የምርጫ ሕጉ አንድ ለምርጫ የሚቀርብ ተወዳዳሪ በሚወዳደርበት ወረዳ ሁለት ዓመት የኖረ ወይንም ደግሞ በዚያ ወረዳ የተወለደ መሆን አለበት፡፡ የሐረሪ ሕገ መንግሥት፣ አንቀጽ 50(2) የደነገገው ግን፣ ሐረሪ መሆንን እንጂ በምርጫ ወረዳ መወለድን መሥፈርት አላደረገም፤ በሌላ አነጋገር ቀሪ አድርጎታል፡፡

የሐረሪ ብሔራዊ ጉባዔ በተናጠል ካሉት ሥልጣን ውስጥ አንዱ መቃብሮችን፣ መስጊዶችንና አድባራትን ስለሚመለከቱ ጉዳዮች ሕግ ማውጣት ነው፡፡ እነዚህ ደግሞ ሃይማኖታዊ መሆናቸው ግልጽ ነው፡፡ የክልሉም ይሁን የፌዴራሉ ሕገ መንግሥት ደግሞ መንግሥትና ሃይማኖት የተለያዩ መሆናቸውን ይደነግጋሉ፡፡ ይህ ጉባዔ የክልሉን ፕሬዚዳንትና ምክትል አፈ ጉባዔ የሚጠቁም (ከአባላቱ መካከል) መሆኑን ከላይ ተገልጿል፡፡ ሁለቱም ከፍተኛ የመንግሥት ባለሥልጣናት የሚገኙበት ጉባዔ ሃይማኖታዊ ጉዳዮችን የሚመለከቱ ሕግ ያወጣል፤ አስፈጻሚው አካል ደግሞ ይተገብራቸዋል ማለት ነው፡፡ ይህ አሠራርና ተግባር የመንግሥትና የሃይማኖት ነገርን ያቀላቀለ ነው፡፡ በመሆኑም ሕገ መንግሥታዊነቱ አጠራጣሪ ነው፡፡

ሌላው ስለ ሐረሪ ምክር ቤት ከሌሎቹ ክልል ምክር ቤቶች ብቻ ሳይሆን ምናልባትም በዓለምም ሳይቀር ልዩ የሚያርገው አንድ መገለጫ አለው፡፡ ይሄውም ሕግ አውጪ ምክር ቤቱ አንድ ሆኖ ሳለ፣ ሁለት የተለያዩ ጉባዔዎች፣ በተለያየ የምርጫ ሥርዓት የሚመረጡ፣ ከእንደገና ደግሞ የብቻቸው በተወሰኑ ጉዳዮች ላይ አንዱ ሕግ የማመንጨት፣ ሌላው ደግሞ በተወሰኑ ዘርፎች ላይ ሕግ የማውጣት ሥልጣን  ያላቸው ሲሆን ከእንደገና ደግሞ በጋራ፣ በአንድ አፈ ጉባዔ ብቻ ሕግ አውጪ ሆኖ መሥራት እንግዳ የሆነ አካሄድ ነው፡፡ እንግዳነቱ ለዴሞክራሲ ግንባታ፣ ለሕግ የበላይነትና ለመሳሰሉት ዕሴቶች የሚያግዝ ቢሆን ጥሩ ነበር፡፡

የደቡብ ክልል ምክር ቤቶች አወቃቀር ከፌዴራሉ ጋር በጣም የተቀራረበ ነገር ግን ቅጂ (High copy) ነው ማለት ይቻላል፡፡ ክልሉ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤትና የብሔረሰብ ምክር ቤት አሉት፡፡ የብሔረሰብ ምክር ቤት የሚባለው አመራረጡም ሆነ ሥልጣንና ተግባሩ ከፌዴሬሽን ምክር ቤት ጋር ይመሳሰላል፡፡ ሕግ በማውጣት ሒደት ውስጥም አይሳተፍም፡፡ የክልሉን ሕገ መንግሥት የሚተረጉመውም ይኼው ምክር ቤት ነው፡፡ በመሆኑም የደቡብ ክልል ምክር ቤቶች የፌዴራሉን በመምሰል ረገድ ከሌሎቹ ክልሎች ይለያል፡፡

መፍረሻቸው የማይታወቁት ምክር ቤቶች

ሕግ አውጪ ምክር ቤቶች በምርጫ ይመሠረታሉ፡፡ የምክር ቤቱ አባላትም የመረጣቸውን ሕዝብ ለማገልገል የእንደራሴነት ሚና ይኖራቸዋል፡፡ የእንደራሴዎቹ ዋና ተልዕኮ የዜጎችን መብትና በአጠቃላይ የሕዝቡን ጥቅም ማስጠበቅ ነው፡፡ ይኼንን ተግባራቸውን እንደ አንድ ተቋም ካልተወጡ ከውክልናቸው በመሻር መንግሥትንም የማፍረስ ሉዓላዊ የሆነ ሥልጣን ሊኖረው ይገባል፡፡ መብትና ጥቅም አስከባሪ መሆኑ ቀርቶ የራሳቸውን ጥቅም ካጋበሱ፣ ማለትም የዜጎችን መብት ከጣሱ አደራቸውን በልተዋልና ከሥልጣን መልቀቅ፣ መንግሥቱም እንደገና ተመርጦ መዋቀር፣ አደራ የበሉትም መጠየቅ አለባቸው፡፡ ከዚህ በተጨማሪም ምክር ቤቶች በተለያዩ ምክንያቶች ሊፈርሱ ይችላሉ፡፡ ምክንያቱ ምንም ይሁን ምን ምክር ቤቶች ሊፈርሱ የሚችሉበት ሥርዓት ማስቀመጥ የተለመደ ነው፡፡ የፌዴራሉ ሕገ መንግሥትን በምሳሌነት ብንመለከት ጠቅላይ ሚኒስትሩ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤትን፣ ከአባላቱ ውስጥ ሁለት ሦስተኛው ከደገፈው፣ መበተን ይችላል፡፡ በተመሳሳይ መልኩ የክልል ምክር ቤቶችም ሊበተኑ የሚችሉበት መንገድ ያስፈልጋቸዋል፡፡ የመረጠው ሕዝብ በአጠቃላይ አንድን ምክር ቤት እንዲፈርስ ቢፈልግ የተቀመጠ ሥርዓት የለም፡፡ ከደቡብ ክልል በስተቀር ይህ ዓይነቱ ሥርዓት በዞን፣ በወረዳና በቀበሌ ደረጃም የሚገኙ ምክር ቤቶች ሊበተኑ የሚችሉበት አሠራር ሊኖራቸው ይገባል፡፡ የሁሉም ክልሎች ሕግጋት መንግሥታት ላይ ምክር ቤቶቹ አንደኛው ተጠሪነታቸው ለመረጣቸው ሕዝብ መሆኑን ደንግጓዋል፡፡ ይሁን እንጂ፣ እያንዳንዱን አባል የመረጣቸው ሕዝብ በተናጠል ከሚያወርድበት አካሄድ ውጭ ስምንቱ ክልሎች መዘንጋታቸው ተጠያቂነትን ለማስፈን ደንቀራ ሊሆን እንደሚችል መገመት አይከብድም፡፡

እንግዲህ ስለ ክልሎቹ ሕግ አውጪዎች የተወሰኑ ነጥቦችን በማንሳት ማየቱ ሌሎች ምርመራ የሚሻቸው ነገሮች እንዳሉ ለማሳየት ነው፡፡ ምክር ቤቶቹ የእውነት ምክር ቤቶች መሆን ሲችሉ የተቋቋሙበትን ዓላማ ከግብ ለማድረስ ይረዳሉ፡፡

አዘጋጁ፡- ጸሐፊውን በኢሜይል አድራሻቸው [email protected] ማግኘት ይቻላል፡፡