የፖለቲካ ፓርቲዎች ስለፖለቲካዊ መብቶች

 

በውብሸት ሙላት 

ገዥው ፓርቲ ኢሕአዴግና ሃያ አንድ አገር አቀፍ የተቃዋሚ ፓርቲዎች በተለያዩ ጉዳዮች ላይ ለመወያየት ወይም ለመደራደር መመካከር ከጀመሩ ሰነባብተዋል፡፡ በመካከልም የተወሰኑ አጀንዳዎችን በሚመለከት ከኢሕአዴግ ጋር ስምምነት ላይ መድረስ ያልቻሉ ፓርቲዎች ከውይይቱ ወይም ከድርድሩ ራሳቸውን ማግለላቸው ይታወቃል፡፡ ይህ ውይይት/ድርድር የሚከናወነው በገዥውና በሌሎች በየትኛውም ደረጃ በሚገኝ ምክር ቤት ውስጥ መቀመጫ በሌላቸው ፓርቲዎች መካከል ነው፡፡ የኢሕአዴግ አጋር የሆኑትን ጨምሮ የክልል ፓርቲዎች የዚህ ሒደት አካል አይደሉም፡፡ በጥቅሉ ሲታይ እነዚህ ፓርቲዎች የሚወያዩት ስለ ዜጎች ፖለቲካዊ መብቶች አከባበርና አተገባበር ነው ማለት ይቻላል፡፡ በዝርዝር ሲተነተኑ በርካታ ሊሆኑ ይችላሉ፡፡ የፖለቲካ ፓርቲዎችም ዋና ግባቸው የዜጎችን ፖለቲካዊ መብቶች በተገቢው ሁኔታ እንዲተገበሩ ማድረግ ነው ማለት ይቻላል፡፡

ይህ ጽሑፍ የሚያጠነጥነውም በጥቅሉ ስለ አገራችን የፖለቲካ መብትና ነጻነት ጉዳይ ሆኖ፤ እነዚህ መብቶች ስላሉበት ሁኔታ፣ መብቶቹን ለመተግበር የፓርቲዎች ሚና፣ እነዚህን መብቶች በፓርቲ አማካይነት ሥራ ላይ ለማዋል ፈተና ሊሆኑ የሚችሉትን ሁኔታዎች መዳሰስ ላይ ያተኩራል፡፡ በመሆኑም የፖለቲካ መብቶች ያሉበት ሁኔታ፣ መብቶቹ ላይ ተፅዕኖ ሊያሳድሩ ከሚችሉት የፓርቲ ተግባራት ውስጥ የተወሰኑትንና ቀደም ሲል አገሪቱ ትከተላቸው የነበሩ አሠራርና የምርጫ ሥርዓቱም ከፖለቲካ መብቶች ጋር የሚኖራቸውን ትስስር ቅኝት ይደረግበታል፡፡ የፖለቲካ ፓርቲዎች በራሳቸው ዴሞክራሲያዊ የመሆን ሕገ መንግሥታዊ ግዴታ ግን ለጊዜው በዚህ ጽሑፍ አልተካተተም፡፡

የፖለቲካ መብቶች ሲባል

በኢፌዴሪ ሕገ መንግሥትም ይሁን በሌሎች ኢትዮጵያ ተቀብላ ባፀደቀቻቸው ዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብት ስምምነቶች ውስጥ ዕውቅና ያገኙ በርካታ የፖለቲካ መብቶች አሉ፡፡ እነዚህ ፖለቲካዊ መብቶች ደግሞ ማንኛውም ሰው በሰውነቱ ብቻ ያገኛቸው ስለሆኑ ሰብዓዊ መብቶች ናቸው፡፡ በመሆኑም በመንግሥት ወይም በሌላ አካል ችሮታ የተገኙ አይደለም ማለት ነው፡፡

ከሕገ መንግሥቱ የሚከተሉትን ማንሳት ይቻላል፡፡ ማንም ሰው የመሠለውን አመለካከት የመያዝ፣ ሐሳብን በነጻነት የመግለጽ፣ የመደራጀት፣ ሰላማዊ ሠልፍ የማድረግ፣ በተለያዩ ድርጅቶች ውስጥ አባል የመሆን፣ የመምረጥና የመመረጥ መብቶችን መጥቀስ ይቻላል፡፡ እነዚህ መብቶች ፖለቲካዊ አመለካከትን ወይም ሐሳብንም ጭምር የሚያካትቱ መሆኑ ግልጽ ነው፡፡ ስለሆነም፣ ማንም ሰው የፈለገውን የፖለቲካ አመለካከት መያዝ ይችላል፡፡ በመያዝ ብቻ ሳይገደብ በነጻነት በመግለጽ ለሌሎች ሰዎች ማካፈል፣ ከሌላም መቀበል ይችላል፡፡ የያዛቸውን ሐሳቦች ሥራ ላይ ለማዋልም የፖለቲካ ፓርቲን ጨምሮ የተለያዩ ድርጅቶችን ሊያቋቁም ይችላል፡፡ ለሐሳቡ ድጋፍ ለማግኘትም ወደ ሕዝብ ለማስረጽም በተለያዩ ሚዲያዎች ማስተላለፍን ጭምሮ ሠልፍና ስብሰባ ሊያደርግ ይችላል፡፡ እነዚህን ተግባራት በቀላሉ ዕውን ማድረግ ከሚቻልባቸው ሁኔታዎች ዋነኛው ደግሞ በፖለቲካ ፓርቲዎች አማካይነት ነው፡፡

እነዚህ የፖለቲካ መብቶች ከሕገ መንግሥቱ ብቻ ሳይወሰኑ፣ ሁሉን አቀፍ የሰብዓዊ መብት መግለጫና ዓለም አቀፍ የሲቪልና ፖለቲካ መብቶች ስምምነትን ጨምሮ በተለያዩ የሰብዓዊ መብት ሰነዶችም ጭምር ዋስትና ተሰጥቷቸዋል፡፡

ፖለቲካዊ መብቶች ከፖለቲካዊ ነጻነት ጋር በጥብቅ የተቆራኙ ሲሆኑ ሁለተኛው በበኩሉ ከፖለቲካዊ ተሳትፎ ጋር የተዛመደ ጉዳይ ነው፡፡ ተሳትፎ በበኩሉ ምርኩዙ ወይም መቆሚያው ሥልጣኑ የተገደበ ኃላፊነቱ የታወቀ ብቻ ሳይሆን ቅቡልነት ያለው መንግሥት መኖርን ታሳቢ ያደርጋል፡፡ በፈቃድ ላይ የተመሠረተ ራስን በራስ የማስተዳደር ነጻነት መኖርን ይጠይቃል፡፡ ኃላፊነት የሚሠማው መሆንና የሌላን ሰው መብት ማክበር፣ ፍትሐዊነትና ተሳታፊው አካል ለሚያደርጋቸው ተግባራት አንፃራዊ ነጻነት መኖርንም ጭምር ይፈልጋል፡፡ ተሳትፎ፣ እንደ መብት ለሌላ መብት ግብ ማስፈጸሚያነት ብቻ የሚውል ሳይሆን በራሱም ዋጋ ያለውና በራሱ ግብ የሚሆንበት ጊዜም አለ፡፡

ለተሳትፎ ዋጋ የሚሠጥ መንግሥት ለግለሰብና ለቡድን መብት ጥበቃ ያደርጋል፤ ያከብራል፤ እንዲተገበሩም ያደርጋል፡፡ ፖለቲካዊ መብቶች ሕዝባዊ ውሳኔ አሰጣጥ ሒደት ውስጥ መሳተፍ የሚያስችሉ መብቶችንም ይመለከታል፡፡ በፖለቲካዊ ውሳኔዎች ላይ ዜጎች የማይሳተፉና የሚከለከሉ ከሆነ ዴሞክራሲ አለ ማለት አይቻልም፡፡  

ፖለቲካዊ መብቶች በኢትዮጵያ ያሉበት ሁኔታ

የፖለቲካ መብት ከሚተገበርባቸውም መንገዶች አንዱ በሕዝባዊ ውሳኔዎች ላይ የዜጎች ተሳትፎ መኖር ነው፡፡ ተሳትፎ ከማስፈጸሚያነት ባለፈም በራሱም መብት መሆኑ መዘንጋት የለበትም፡፡ የሕዝብን ተሳትፎ በተመለከተ በቅርቡ ‘የኢፌዴሪ የፖሊሲ ጥናትና ምርምር ተቋም’ ያወጣውን ሪፖርት እንኳን ብንወስድ መብቱ ባለመከበር ያለበትን ደረጃ በቀላሉ መገንዘብ ይቻላል፡፡ ሌሎች መብቶችን በተመለከተ ደግሞ የተለያዩ ተቋማት ያወጧቸውን ሪፖርት እንመልከት፡፡

በመጀመሪያ ‘ፍሪደም ሐውስ’ የተባለው ተቋም ኢትዮጵያን በተመለከተ ይፋ ያደረገውን የጥናት ውጤት ወይም ደረጃ  እንውሰድ፡፡ ተቋሙ ፖለቲካዊ መብቶችና ዴሞክራሲ ስላሉበት ሁኔታ በየዓመቱ ለአገሮች ደረጃ ያወጣል፡፡ የሚሰጣቸውም ደረጃዎች በሦስት ይከፈላሉ፡፡ ነጻ፣ ከፊል ነጻና ነጻ ያልሆኑ አገሮች በማለት ይመድባቸዋል፡፡ ለአገራቱ ከአንድ እስከ ሰባት ነጥብ በመስጠት አንድ ካገኘ በጣም ነጻ የሆነ ማለት ሲሆን፣ ሰባት ካገኘ ደግሞ ነጻ ባለመሆን ዝቅተኛ ሆኗል ማለት ነው፡፡ ተቋሙ ለኢትዮጵያ  እ.ኤ.አ በ2010 ለፖለቲካዊም ይሁን ለሲቪል መብቶች ይዞታዋ አምስት ነጥብ ሰጥቷታል፡፡ ደረጃዋም ‹‹በከፊል ነጻ›› የሆነች ብሏታል፡፡ ከ2011 ጀምሮ ግን ሰባት ወይም ስድስት በማግኘት ‹‹ነጻ ያለሆነች›› አገር አድርጓታል፡፡ ለ2016ም  ሰባት ነጥብ ሰጥቷታል፣ ወይም አግኝታለች፡፡

መለኪያ ያደረጋቸው ነጥቦች ደግሞ የሚከተሉት ናቸው፡፡ ርዕሰ መስተዳድሩ፣ ርዕሰ መንግሥቱና ሌሎች ከፍተኛ ባለሥልጣናት ሲመረጡ የሕዝብ ተሳትፎ፣ የምርጫ ነጻነት፣ የፓርቲዎች  ለምርጫ ቅስቀሳ እኩል ዕድል መኖርና ምርጫ ማድረግ ብሎም ነጻ ቆጠራ ማከናወን፣ የሕዝብ እንደራሴዎች የእውነት ሥልጣን መሆን፣ ሕዝብ በፓርቲ የመደራጀት መብት በሕግም በገቢርም መረጋገጥ፣ ጠንካራና ተገዳዳሪ ፓርቲዎች መኖር (ሕዝብን ማሳተፍና ማንቀሳቀስ የቻሉ)፣ የሕዝቡ ከመከላከያ፣ ከፖሊስ፣ ከጸጥታና ደኅንነት ሠራተኞች፣ ከውጭ ኃይል፣ ከጠቅላይ ፓርቲዎች፣ ከሃይማኖት ተቋማትና በጥቂቶች እጅ ሥር ከሆኑ የኢኮኖሚ ተቋማት ተፅዕኖ ሥር አለመሆን፣ ወይም በሌላ ጉልበተኛ አካላት መዳፍ አለመውደቅና የተለያዩ አናሳ ቡድኖች ያላቸው በራስ ጉዳይ የመወሰን ነጻነት ናቸው፡፡ ተቋሙ ለእነዚህ መለኪያዎች ለኢትዮጵያ ለእያንዳንዱ ነጥብ ከሰጣት በኋላ ያከናወነችውን ምርጫ የይስሙላ እንደሆነ በመውሰድ ምርጫ እንደሌለ ወስዶታል፡፡

መቀመጫውን እንግሊዝ ያደረገው ‘ኢኮኖሚክ ኢንተሊጀንስ ዩኒት’ የተባለው ተቋምም በ2016 ዓ.ም. ለአገሮች የዴሞክራሲ ሁኔታ የሰጠው ደረጃ ከላይ ከተመለከትነው ብዙ ልዩነት የለውም፡፡ ጥናቱ ካካተታቸው 167 አገሮች መካከል 125ኛ ደረጃን አግኝታለች፡፡ ከአሥሩ በተያዘ ነጥብ ለምርጫ ሁኔታና መድበለ ፓርቲነት ዜሮ፣ መንግሥታዊ አሠራር 3.57፣ የፖለቲካ ተሳትፎ 5.56፣ ለፖለቲካ ባህል መዳበር 5.63፣ በአገሪቱ ላለው ነጻነት 3.24 በመስጠት አፋኝ የሆነ መንግሥት ያለባት አገር አድርጓታል፡፡ አፋኝ መንግሥታትን ሲተረጉምም የፖለቲካ ብዙኃነት የሌለበት ወይም የነጠፈበት፣ መንግሥታቱም አምባገነን፣ ለስም ብቻ የዴሞክራሲ ተቋማት ያሉባቸው፣ የሲቪልና የፖለቲካ ነጻነት የሚጣስባቸው፣ ምርጫ ቢኖርም ነጻና ፍትሐዊ ያልሆኑባቸው፣ ሚዲያው በመንግሥት (በገዥ ፓርቲ) ቁጥጥር ሥር የሆኑባቸው ወይም በጫና ውስጥ የሆኑባቸውና ነጻ ዳኝነት የሌለባቸው ናቸው ይላል፡፡

ፓርቲዎች ፖለቲካዊ መብቶችን ለመተግበር

ፓርቲዎች በመርህ ደረጃ መራጮችን ከመንግሥት ጋር ለማገናኘት የሚፈጠሩ ድልድይ ናቸው፡፡ የፖለቲካ ፓርቲዎች በእኩል ዕድል ይንቀሳቀሱና ይጠቀሙ ዘንድ የሕግ ከለላና ጥበቃ ያስፈልጋቸዋል፡፡ ሕጎቹም ሊያሟሏቸው የሚገቧቸው ዝቅተኛ መሥፈርቶችን ወይም የሕጎቹ ግቦች ምን መሆን እንዳለባቸው የተለያዩ መለኪያዎችን ያስቀምጣሉ፡፡ በዋናነት የሕጎቹ ዝቅተኛ መሥፈርቶችን በሦስት ማጠቃለል እንደሚቻል የዘርፉ ተመራማሪዎች ይስማማሉ፡፡ እነዚህም ፍትሐዊነት (Equitable)፣ ነጻነት (Free) እና ሚዛናዊነት (Fair) የሚሉ መለኪያዎች ናቸው፡፡ ሕጎቹ እነዚህን መሥፈርት ሲያሟሉ ፓርቲዎቹን ተወዳዳሪዎች ሊያደርጓቸው ይችላሉ ተብሎ ይታመናል፡፡

የምርጫ ዴሞክራሲ ነጻና ግልጽ የሆኑ ውድድሮች ላይ የተመሠረተ ነው፡፡ ውድድሮቹም አማራጮችን ለማግኘት ይረዳሉ፡፡ አማራጮች የሚባሉት የፖለቲካ ፓርቲዎች፣ የተለያዩ ተቃራኒ ሐሳቦች/ፖሊሲዎች፣ ተመራጮች፣ የኅብረተሰብ ክፍሎች መኖርንም ይችላል፡፡ ኅብረተሰቡም ከእነዚህ መካከል ያሰኘውን ሊመርጥ ይችላል፡፡ የፓርቲዎችን አሠራር የሚቀይዱ ሕጎች ሲኖሩ እነዚህ አማራጮች አይኖሩም ማለት ነው፡፡ አማራጮቹ ከሌሉ ደግሞ ዜጎች ፍላጎቶቻቸውን ማንጠርና መጠየቅ አይችሉም፤ ምርጫዎቻቸውንም አይገልጹም፡፡ ገዥዎቻቸውንም ተጠያቂ የሚያደርጉበት ሥርዓት አይኖርም ማለት ነው፡፡

ሌላው ጉዳይ ሕጎቹ ፓርቲዎችን በእኩልነት የሚያዩ መሆን አለባቸው፡፡ የሚያዳሉና ልዩነት የሚፈጥሩ መሆን የለባቸውም፡፡ ፓርቲዎች በሚከተሉት ፍልስፍና፣ ርዕዮተ ዓለም፣ ፕሮግራም፣ መርህ ወዘተ ምክንያት በማድረግ የሚገድቡ ወይም የሚለያዩ መሆን የለባቸውም፡፡

ይሁን እንጂ አገሮች ሥራ ላይ የሚያውሏቸው ፓርቲዎች የሚተዳደሩበትን ሕግ በሦስት የሚከፍሏቸው አሉ፡፡ የመጀመሪያው ገዥውን ፓርቲ የሚደግፉ፣ ተቃዋሚዎችንና የተለየ ሐሳብ ያላቸውን የሚያገልሉ፣ አንድ ፓርቲ ብቻ እንዲኖር የሚያደርጉ ‘ሞኖፖሊስቲክ’ ሕጎች ናቸው፡፡ ሌላው ደግሞ በጥቅሉ የሰብዓዊ መብትን የሚያከብሩ ነገር ግን ተቃዋሚ ፓርቲዎችን የማያንቀሳቅሱ፣ ገዥ ፓርቲን በተለይም በፓርላማ እንዲጠቀም የሚስችሉ፣ ተቃዋሚዎች ገንዘብ የሚያገኙበትን የሚከለክሉና ሥልጣን ላይ የሆነውን የሚጠቅሙ ሕጎች ደግሞ ሌላው ዓይነት ናቸው፡፡ ሦስተኛው፣ አፋኝና ቀያጅ ሕግ እምብዛም የሌለባቸው፣ ፓርቲዎች በነጻነት የሚንቀሳቀሱ ሁሉም ፓርቲ በእኩልነት የሚወዳደሩበት ሕጎች የሚከተሉ ናቸው፡፡ የኢትዮጵያን ፓርቲዎችን የሚመለከቱ ሕጎችን በመገምገም ከላይ ካሉት ውስጥ ወደየትኛው እንደሚያዘነብሉ ማወቅ ይቻላል፡፡

የፖለቲካ ፓርቲዎቹ ሁኔታ

በኢትዮጵያ የነበሩትንም ይሁን አሁን ያሉትን የፖለቲካ ፓርቲዎች ብሔርን መሠረት ያደረጉና ብሔር ዘለል የሆኑ በማለት ለሁለት መክፈል ይቻላል፡፡ ብሔርን መሠረት ያደረጉት የኢሕአዴግ አባልና አጋር የሆኑት ገዥ ፓርቲዎች እንዲሁም የተወሰኑ ተቃዋሚዎችን ናቸው፡፡

በፖለቲካ ፓርቲዎች ምዝገባ አዋጅ መሠረት ደግሞ የክልልና የአገር አቀፍ በማለት ለሁለት መክፈል ይቻላል፡፡ ለነገሩ ምንም እንኳን ሕጉ በአገር አቀፍና በክልል ገለጻቸው እንጂ በወረዳ፣ በዞንና በቀበሌ ብቻ የሚንቀሳቀሱ ፓርቲዎችም መኖራቸውንም ልብ ይሏል፡፡ ካሳሁን ብርሃኑ (ዶ/ር) ደግሞ ገዥ፣ አጋርና ተቃዋሚ በማለት ለሦስት ይከፍሏቸዋል፡፡ ገዥው ፓርቲ ኢሕአዴግ፣ አጋሮቹና ተቃዋሚ የሆኑ የብሔር ፓርቲዎች ሲኖሩ ተቃዋሚዎች ደግሞ ብሔር ዘለል የሆኑ አሉ፡፡ ከላይ በተገለጸውና በሌላም መልኩ ቢሆን የአደረጃጀታቸው ሁኔታ በራሱ ፖለቲካዊ መብቶችን ለመተግበር በራሱ በጎም አሉታዊም ተፅዕኖ ሊኖረው እንደሚችል መገንዘብ ይቻላል፡፡

የፖለቲካ ፓርቲና ርዕዮተ ዓለም

የተለያዩ የፖለቲካ መብቶችንና ፍላጎቶችን የሰብዓዊ መብት ሰነዶቹና ሕገ መንግሥቱ ላይ የተቀመጡትን ለመተግበር ፈተና ሊሆኑ ከሚችሉ ጉዳዮች አንዱ የተራራቀ ርዕዮተ ዓለምን መከተል ነው፡፡ የፈተናው ክብደት የሚጸናው ደግሞ ሥልጣን ላይ ያለው ፓርቲ ፖለሲውንና ርዕዮተ ዓለሙን ለማስፈጸም የሚያመቹትን ተቋማት ከመሠረተ ሌሎች ፓርቲዎች ወደ ሥልጣን እንዳይመጡ እንቅፋት ሊሆን የመቻሉ ነገር ነው፡፡ ቢመጡም ከእንደገና እንደ አዲስ ተቋማትን ማፍረስና ማቋቋም ይከተላል፡፡ ከእዚህ አንፃር የልማታዊ መንግሥትንና ሊበራል ዴሞክራሲን መውሰድ ይቻላል፡፡

ለምሳሌ አንዲት አገር ልማታዊ መንግሥት ከሆነችና በዚሁ አካሔድ ለውጥ አመጣለሁ ብላ ቆርጣ ከተነሳች ሥልጣን የያዘውም የፖለቲካ ፓርቲ ማንም ይሁን ማን የመንግሥት ሚና ላይ ስምምነት ሊደረስ ግድ ይላል፡፡ አልበለዚያ የዥዋዥዌ ጨዋታ ነው የሚሆነው፡፡ ሌላ ርዕዮተ ዓለም ከሆነም እንደዚሁ ነው፡፡

ለምሳሌ ኢሕአዴግ በልማታዊ መንግሥት መርሕ ሲመራ እነዚህን የሚያሳልጡ ሕጎች አውጥቷል፤ ተቋማትን መሥርቷል እንበል፡፡ ኢዴፓ ወይም ሰማያዊ ፓርቲ ደግሞ ከፕሮግራማቸው መገንዝብ እንደሚቻለው የሊብራሊዝም ርዕዮተ ዓለም ተከታይ ናቸው፡፡ ኢዴፓ ወይም ሰማያዊ ፓርቲ አገሪቱን መምራት ቢችሉ እጅግ ብዙ ሕጎች ይሻራሉ፤ የመንግሥት ኢኮኖሚውን የሚዘውርበት እጁ በእጅጉ እንዲያጥር ይደርጋሉ፡፡ የትምህርት ተቋማት፣ የሲቪል ሰርቪሱ አወቃቀር ሳይቀር ግልብጥብጡ ይወጣል፡፡ ተመልሶ ኢሕአዴግ ሥልጣን ቢይዝ ደግሞ ድጋሜ ወደ ልማታዊ መንግሥት ሊመለስ ነው፡፡ የፓርቲዎቹም ደጋፊዎችም ከሚያስማማቸውና ከሚያቀራርባቸው ይልቅ የሚያለያያቸውና የሚያራርቃቸው ይበዛል፤ ወይም አይቀንስም፡፡  

የተራራቀ ርዕዮተ ዓለም መከተል ገዥ የሆነው ፓርቲ ለራሱ የሚጠቅም አሠራርን እንዲከተል ሊያበረታታው ይችላል ብለናል፡፡ ከዚህ አንጻር ኢሕአዴግን እንውሰድ፡፡ ፓርቲው ልማታዊ መንግሥት ጋር የሚጣጣም የፓርቲ ሥርዓት እንዲኖር ስለፈለገ የአውራ ፓርቲ ሥርዓትን ለመከተል መርጧል፡፡ ልማታዊ መንግሥት መሸጋገሪያነቱ እስከሚያከትም ወይም በሚፈለገው መጠን ልማት እስኪመጣ ድረስ ለረጅም ዓመታት ሥልጣን ላይ መቆየት የሚያስችለውን አካሄድ ይከተላል ማለት ነው፡፡ ስለዚህ ልማታዊ መንግሥት ለአውራ ፓርቲ ሥርዓት መፈጠር ምክንያት ሆነ ማለት ነው፡፡  

በአንድ አውራ ፓርቲ መመራት ልማድ ባደረገ አገር ውስጥ የባህል ልዩነትና ብዝኃነት እንጂ የፖለቲካ አስተሳሰብ ልዩነትም ይሁን ብዝኃነት መኖሩ አጠራጣሪ ነው፡፡ ይህ ደግሞ በተራው የፖለቲካ መብቶች እንዳይጎለብቱ እንቅፋት መሆኑ አይቀርም፡፡ ከላይ የተገለጹት ተቋማት ስለዴሞክራሲና የፖለቲካ መብቶች ሁኔታ ደረጃ ሲያወጡ የኢትዮጵያ በዚህ መጠን ዝቅ ለማለቱ የመንግሥትነት ሥልጣን ያለው ፓርቲ ከሚከተለው ርዕዮተ ዓለም ሊመነጭ እንደሚችልም የተለያዩ ጥናቶች ይጠቁማሉ፡፡

ኢሕአዴግ ስለፖለቲካ ፓርቲ

ኢሕአዴግ ስለመድብለ ፓርቲ ሥርዓት በ1994 ዓ.ም. ባወጣው ‘በኢትዮጵያ የዴሞክራሲ ሥርዓት ግንባታ ጉዳዮች’ በሚለው ሰነዱ አቋሙን ግልጽ አድርጓል፡፡ እንደ ኢሕአዴግ የወቅቱ ግምገማ በአገሪቱ ካላው ተጨባጭ ሁኔታና በታሪክም እንደታየው የተለያዩ የፖለቲካ ፓርቲዎች በአርሶ አደርና አርብቶ አደር ማኅበረሰብ ዘንድ ጠንካራ ድጋፍ፣ መዋቅርና እንቅስቃሴ ሊኖራቸው አይችልም፡፡ የትራንስፖርትና የመገናኛ ዘዴዎች ሽፋን ደካማ በሆነበት አገር ፓርቲዎች በአገሪቱ በሙሉ ተንቀሳቅሰው አርብቶና አርሶ አደሩን ማንቀሳቀስ እንደማይቻልም ይገልጻሉ፡፡ በገበሬው ዘንድ ተቀባይነትን ያገኘ ፓርቲ ካለ በድጋሚ ሌላ ጠንካራና ሊፎካከር የሚችል ተቃዋሚ ፓርቲ ሊኖር እንደማይችልም ገምግሟል፡፡

አርብቶ አደሩ ደግሞ ማኅበራዊ መዋቅሩ በጎሳ ላይ የተመሠረተ ስለሆነ ጎሳዊ ትስስሩንና አስተዳደሩን እስካልተወ ድረስ የእውነት ፖለቲካ ፓርቲ ሊኖረው አይችልም፡፡ ገበሬን ዘመናዊ አርሶ አደር ማድረግ፣ አርብቶ አደሩን ደግሞ ማስፈር ብሎም የልማት በተለይም ኢኮኖሚያዊ ዕድገት ማምጣት ለዴሞክራሲ ወሳኝ ናቸው፡፡

ኢሕአዴግ ተቃዋሚ ፓርቲ ማለት የሚንድ፣ የሚያፈርስ ወዘተ ተደርጎ ሊወሰድ የመቻሉን ጉዳይ እንደ ሥጋት ወስዶታል፡፡ ይህ እንደተጠበቀ ሆኖ የዴሞክራሲ ተቋማት እንዲዳብሩ ለማገዝ ዝግጁ ያልሆኑ ፓርቲዎች ለዴሞክራሲ ሥርዓት ግንባታው ፋይዳ አይኖራቸውም፡፡ ታማኝ ተቃዋሚ በመሆን የፖሊሲ አማራጭ እንጂ ሥርዓትን የሚንድ ሐሳብና ተግባር የሌላቸው መሆን እንደሌለባቸው በፖሊሲው ላይ አስቀምጧል፡፡

ሌላው እንደ ኢትዮጵያ ባሉ ታዳጊ አገሮች በፓርቲ መወዳደርና መፎካከር ከዘራፊዎች ውድድር የሚለይ አይደለም የሚል አስተያየትም አለው፡፡ ለዚህ ማጠቃለያ እንደ መነሻ የወሰደው ደግሞ በፓርቲ ተደራጅቶ መንግሥታዊ ሥልጣንን መቆናጠጥ የሀብት ምንጭ በመሆኑ ነው፡፡ ይህ እንግዲህ የፓርቲው አቋም ነው፡፡ ይህም በራሱ በፓርቲ ሥርዓትም ሆነ በፖለቲካዊ መብቶች ላይ የራሱ ተፅዕኖ ሊኖረው መቻሉን በቀላሉ መረዳት አይከብድም፡፡

ፓርቲና ምርጫ

በ1923ቱ ሕገ መንግሥት መሠረት ለሕግ መምሪያው ተወካዮች የሚመረጡት በመኳንንቱና በሹማምንቱ ነበር፡፡ ሕዝቡ ምርጫ ምን እንደነበር፣ ተመራጮች ምን እንደሚሠሩ ወዘተ ስላላወቁ ወይም ስላልለመዱ የአካባቢው መኳንንትና ሹማምንት ስለ ሕዝቡ ሆነው ‹‹በአደራ መራጭነት›› እየመረጡ ይልኩ ነበር፡፡ ነገሩ ሕዝቡ መምረጥ እስኪችል ድረስ የሕዝቡ ሞግዚት ሆነው ይመርጣሉ ማለት ነው፡፡ ልክ አንድ ሕጻን ልጅ ለአቅመ አዳም/ሔዋን እስከሚደርስ ድረስ በሞግዚት እንደሚወከለው መሆኑ ነው፡፡ በፖለቲካ ሳይንስ “Tutelary Democracy” ይባላል፡፡ በእርግጥ ብዙ ሰው አሁንም ቢሆን ምርጫ ሲመጣ መምረጡን እንጂ ለምን እደሚመርጥ፣ ተመራጮች ምን እንደሚሠሩ የማያውቅ ሞልቷል፡፡

ከ1949 ዓ.ም. ጀምሮ ግን ሕዝቡ ለአቅመ ምርጫ ስለደረሰና ‹‹ከአደራ መራጭነት›› ነጻ ስለወጣ በቀጥታ መምረጥ ጀመረ፡፡ ውድድሩ በግለሰቦች ብቻ የነበረ ሲሆን የ50 ሰው ድጋፍና 500 ብር ማስያዝ ግን ግድ ነበር፡፡ ይህ እንግዲህ ለሕግ መምሪያ አባልነት ለመወዳደር ነው፡፡ ተወዳዳሪውም ለደጋፊዎቹ ምን ምን ሊስፈጽምላቸው እንዳሰበ በቅስቀሳ ወቅት ይገልጻል፡፡ ሥልጣን የሚያዘው ወይም ፖለቲካዊ መብቶችን ሥራ ላይ የሚውሉት በፓርቲ አማካይነት ሳይሆን በግለሰብ ደረጃ ነበር ማለት ነው፡፡

የደርግን ስናይ ደግሞ እስከ 1979 ዓ.ም. ድረስ ምርጫ የሚባል ነገር ፈጽሞ አልነበረም፡፡ የኢሕዲሪ ሕገ መንግሥት ሲጸድቅ ግን 800 አካባቢ አባላት ያሉት፣ የኢሠፓ አባላት የሆኑ ወይም የኢሠፓን ይሁንታ ያገኙ በየምርጫ ጣቢያው የዝሆን፣ የጎሽና የአጋዘን ምልክት በማንገብ ሦስት፣ ሦስት ሆነው ለውድድር በመቅረብ ሕዝቡ የዝሆን ምልክት ያለውን እንዲያጸድቅ ተደረገ፡፡ አካታችነቱ ከቅርጽ አንጻር ሰፋ ያለ ነበር፡፡ ከሃይማኖት፣ ከብሔር፣ ከአርሶ አደር ወዘተ አኳያ ለማለት ነው፡፡ ከዚያ ውጭ ፈጽሞ የፖለቲካና ሐሳብ ብዝኃነት ስላልነበረ ብዙም ለንጽጽር አይሆንም፡፡

በሽግግሩ ወቅት የነበረው ደግሞ ያው ጊዜው ሽግግር በመሆኑ ውዥንብር የበዛበት ስለሆነ በወቅቱ የነበሩት ፓርቲዎች እርስ በርሳቸው ሥልጣን ቢከፋፈሉም ቅሉ ከፓርቲ ብዛትና የተለያየ ሐሳብ ካላቸው ቡድኖች ተሳትፎ አኳያ ግን እንደሽግግር መንግሥቱ ያለ ምክር ቤት ኢትዮጵያ ውስጥ እስካሁን ተፈጥሮ አያውቅም ማለት ይቻላል፡፡ በእርግጥ እነኢሠፓ፣ መኢሶን፣ ኢህአፓ ባለመወከላቸው እነ ኦነግ ጥለው በመውጣታቸው፣ እነ መአሕድ በመገለላቸው ጎደሎ ነበር፡፡

የፖለቲካ ፓርቲ በሕገ መንግሥቱ

የፖለቲካ መብቶች ተግባራዊ ከሚሆንባቸው መንገዶች አንዱና ዋነኛው ምርጫ ነው፡፡ የምርጫ ሥርዓቱናና የአመራረጥ ሁኔታውም ቢሆን እነዚህን መብቶች ለመተግበርና በሕዝባዊ ጉዳዮች ላይ ለመሳተፍ የራሳቸው ተፅዕኖ ሊኖራቸው መቻሉ አያጠራጥርም፡፡ በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 9 እንደተገለጸው ሥልጣን የሚገኘው በምርጫ ብቻ ነው፡፡ የምርጫ መርሆችን በተመለከተ ደግሞ በሕገ መንግሥቱ በአንቀጽ 38 ላይ ዴሞክራሲያዊ፣ ነጻ፣ ሁሉን አቀፍ፣ ሚስጥራዊ መሆን፣ በየጊዜው መካሔድ እንዳለበት አስቀምጧል፡፡ የምርጫ ሥርዓቱን ደግሞ አንደኛ-አላፊ የሚባለውን ሥርዓት (First-Past-The-Post) እንድንከተል በሕገ መንግሥት ተወስኗል፡፡

አንደኛ-አላፊ የምርጫ ሥርዓት መራጩ የፈለገውን ሰው ይመርጣል፡፡ በዛ ያለ ድምፅ ያገኘ ያልፋል፡፡ ፓርላማም ላይ አብላጫ ወንበር ያገኘ አስፈጻሚውን በብቸኝነት ስለሚያደራጅ ብዙ ጊዜ ጥምር መንግሥት አያስፈልገውም፡፡  የፓርቲዎች ፕሮግራምና ርዕዮተ ዓለም በጣም ተራርቆ እየተፈራረቁ ሥልጣን የሚይዙ ከሆነ የቀድሞውን ፓርቲ ፓሊሲዎችና ሕጎች፣ እንዲያም ሲል ሕገ መንግሥቱን ማሻሻልንና መሻርን ያስከትላል፡፡ ቀድሞ የነበረው ፓርቲ ወደ ሥልጣን ሲመለስ ድጋሚ የመሻርና የማጽደቅ ዥዋዥዌ ውስጥ በመግባት ሕዝብን ማደናገርና ሀብትንም እንዲባክን ያደርጋል፡፡

በአንጻሩ በተመጣጣኝ ውክልና ተወዳደሪዎች የፓርቲ አባላት ብቻ ሆነው (ግለሰብ በግል አይወዳደርም) መራጮች በአብዛኛው ድምፅ የሚሰጡት ለፓርቲው ነው፡፡ ምርጫው ለማዕካለዊው መንግሥት የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ከሆነ፣ መራጮች የሰጡት ድምፅ በአገር አቀፍ ደረጃ ከተደመረ በኋላ ፓርቲዎች ባገኙት ምጣኔ/ፐርሰንት ልክ፣ ብዙ የድምፅ ብክነት ሳይኖር ወደ ፓርላማ ይገባሉ፡፡

ከየምርጫ ጣቢያው ምንም ማሸነፍ የማይችል ብዙ የፓርላማ ወንበር ሊያገኝ ይችላል፡፡ ለምሳሌ በአገር አቀፍ ደረጃ ምርጫ ሲደረግ በድምሩ ኢሕአዴግ 48 በመቶ፣ መድረክ 30 በመቶ፣ አረና ስድስት በመቶ፣ ኢዴፓ ስድስት በመቶ፣ ሰማያዊ ስድስት በመቶ፣ መኢአድ አራት በመቶ ድምጽ ቢያገኙ ፓርላማም ላይ የ550ን (የእኛ የሕዝብ ተወካዮች ብዛት ነው፡፡) በየፐርሰንታቸው እያባዙ ፓርቲዎቹ ይወክላሉ ማለት ነው፡፡ በዚህ ስሌት ስንሔድ ኢሕአዴግ 264(550x48%)፣ መድረክ 165፣ አረና 33፣ ኢዴፓ 33፣ ሰማያዊ 33፣ መኢአድ 22 ወንበር ይጋራሉ ማለት ነው፡፡ በብዙ አገሮች አስፋጻሚውም ውስጥም (ሚኒስትሮች ምክር ቤት) ፓርላማ ላይ ባገኙት መጠን የሚኒስትርነትም ሥልጣን ስለሚሰጣቸው  እንዲሁ ይካፈላሉ፡፡ በመሆኑም አንድ ፓርቲ ፓርላማውንም አስፈጻሚውንም ጠራርጎ የመውሰድ አጋጣሚው ዝቅተኛ ነው፡፡

ሕጎችና ፖሊሲዎች በሚጸድቁበት ጊዜ አብላጫ ድምፅ በቀላሉ ማግኘት ስለሚያስቸግረው ጥልቅ ውይይት እየተካሔደ መተማመንና መግባባት ላይ መድረስን ይጠይቃል፡፡ አልበለዚያ ሕጎች ላይጸድቁ ይችላሉ፡፡ በተመጣጣኝ ውክልና ግን በዚህ ምሳሌ እንዳየነው ኢሕአዴግ መቼም ቢሆን ሁሉንም ወንበር መውሰድ አይችልም፡፡ ጥምር መንግሥት መመሥረት አለበት፡፡ ሚኒስትሮችንም ከየፓርቲዎቹ ማካተት አለበት፡፡ ስለሆነም ፓርላማም ላይ ሕግን ለማጽደቅ ጥልቅ ውይይት ማድረግና ማሳመንን ይጠይቃል፡፡ ውይይትንና ቀናነትን በእጅጉ ያበረታታል፡፡ ተቀራራቢ ርዕዮተ ዓለም እንዲኖርና አገራዊ መግባባት እንዲፈጠርም ይረዳል፡፡ ድምፅም አይባክንም፡፡ የአሸናፊ ፓርቲንም በሕዝብና በተሸናፊ ፓርቲዎች ዘንድ ተቀባይነት እንዲኖር ያበረታታል፡፡ አናሳዎች ከሕዝብ ተወካዮችና ከካቢኔም አይገለሉም፡፡ በተለይ ደግሞ ለዝርው (ተበታትነው ለሚኖሩ) ብሔረሰቦች ድምፃቸው ባክኖ እንዳይቀርና እንዲሰበሰብ ብሎም ዋጋ እንዲኖረው ይረዳል፡፡

የምርጫ ሥርዓቱ ፓርቲዎች ላይ ብቻ ሳይሆን የዜጎች መብትን ሊያቀጭጭ የሚችልበት ሁኔታ አለ ማለት ነው፡፡ በመሆኑም የዜጎችን የፖለቲካ መብት የሚያሰፋና የሚያስጠብቅ የምርጫ ሥርዓትን ማስፈን ግድ ነው፡፡

በአጠቃላይ አሁን ባለው ሕገ መንግሥትም ይሁን በዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብት ሰነዶች ዕውቅና ያገኙ በርካታ የፖለቲካ መብቶች መኖራቸው ግልጽ ነው፡፡ በተገቢው ሁኔታ ሥራ ላይ እየዋሉ ነው ለማለት ግን የተለያዩ ተቋማት ከሚሰጧቸው መረጃ ባሻገር መንግሥትም ጭምር ያውቀዋል፡፡ ለእነዚህ መብቶች መተግበር ደግሞ ገዥው ፓርቲም ሆነ ሌሎች ከሚከተሏቸው ርዕዮተ ዓለም ጀምሮ በርካታ ጉዳዮች ፍተሻ ያስፈልጋቸዋል፡፡ 

አዘጋጁ፡- ጸሐፊውን በኢሜይል አድራሻቸው [email protected] ማግኘት ይቻላል፡፡